Oksijen Tüpsüz Dalan Kadınlar ve Jeju’nun Deniz Kulağı Geleneği

Kore Yarımadası’nın güneyinde, sönmüş Hallasan Volkanı’nın eteklerinde, siyah bazalt kayalıkları ve hırçın okyanus rüzgarlarıyla şekillenen Jeju Adası, dünya gastronomi ve antropoloji tarihinde eşi benzeri olmayan bir kadın emeği mirasına ev sahipliği yapar: Haenyeo (Deniz Kadınları). Yaşları çoğunlukla 60 ile 85 arasında değişen bu efsanevi kadın dalgıçlar, hiçbir oksijen tüpü veya modern solunum cihazı kullanmadan, sadece kendi akciğer kapasiteleriyle dondurucu okyanusun 10 ila 20 metre derinliklerine dalarak deniz kulağı (abalone), deniz kestanesi, ahtapot, deniz hıyarı ve yabani deniz yosunları toplarlar.

UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras Listesi’nde yer alan Haenyeo kültürü, yalnızca bir avcılık biçimi veya geçim kaynağı değil; doğaya derin bir hürmet duyan, aşırı avlanmayı bin yıllık yazılı olmayan kurallarla engelleyen ve kadim bir mutfak felsefesini yaşatan sürdürülebilir bir eko-topluluk modelidir.

Nefesin Sınırında Bir Zanaat: Sümbisori Islığı

Haenyeo dalgıçlarının denizde geçirdiği her dakika, insan fizyolojisinin ve iradesinin sınırlarının zorlandığı anlardır. Dalgıçlar, her dalışta su altında yaklaşık iki dakika nefeslerini tutarak volkanik kaya kovuklarına sıkıca tutunmuş deniz canlılarını bitchang adı verilen özel yassı demir keskilerle kanırtarak çıkarırlar. Su yüzeyine çıktıklarında ise ciğerlerindeki yüksek basınçlı karbondioksiti boşaltıp taze oksijen almak için çıkardıkları çok tiz, ıslık benzeri bir nefes sesi duyulur. Sümbisori adı verilen bu ses, yüzyıllardır Jeju kıyılarının en belirleyici akustik ve kültürel imzasıdır.

Bu kadınlar suyun altında asla bireysel hırsla hareket etmezler. Her dalgıç, kendi nefes kapasitesine, tecrübesine ve dayanıklılığına göre üç farklı hiyerarşik kademeye (Hagun, Junggun, Sanggun) ayrılır. En derin ve akıntılı sulara sadece en kıdemli olan Sanggun dalgıçları iner. Toplanan mahsuller karaya çıkarıldığında adil biçimde paylaşılır; yaşlı veya hasta olduğu için dalamayan kadınlara dahi pay ayrılır.

Jeju Mutfağının Kalbi: Deniz Kulağı ve Yabani Yosunlar

Haenyeo’ların dondurucu okyanus sularından tırnaklarıyla kazıyarak çıkardığı deniz mahsulleri, Kore saray mutfağının ve çağdaş gastronominin en kıymetli hazineleridir. Bu ürünlerin başında gelen Jeonbok (deniz kulağı), antik dönemlerden bu yana krallara sunulan en değerli şifa kaynağı kabul edilirdi. Deniz kulağının iç organlarıyla birlikte pirinç ve susam yağında ağır ateşte kavrulup pişirilmesiyle yapılan Jeonbok-juk (deniz kulağı lapası), deniz yosununun mineral derinliği ile deniz kulağının narin, diri et dokusunu buluşturan bir başyapıttır.

Aynı zamanda toplanan yabani miyeok (deniz hardalı) ve tot yosunları, adanın kış aylarında pişirilen zengin çorbaların ve fermente yan lezzetlerin temelini oluşturur. Yüksek oranda iyot, kalsiyum ve fukoidan içeren bu yabani deniz bitkileri, Jeju mutfağını endüstriyel katkılardan uzak, doğrudan okyanusun saf mineralleriyle beslenen eşsiz bir sağlık atlasına dönüştürür.

Ekosistemi Koruyan Katı Kurallar ve Geleceğe Kalan Miras

Modern endüstriyel balıkçılığın trollerle deniz tabanını kazıyıp çölleştirdiği bir çağda Haenyeo topluluğu, yüzlerce yıldır doğanın dengesini gözeten katı kurallarla hareket eder. Yumurtlama dönemlerinde (genellikle sonbahar aylarında) belirli türlerin avlanması tamamen durdurulur; boyutu belirli bir santimetrenin altındaki yavru deniz kulakları derhal denize geri bırakılır. Yılın sadece belirli aylarında ve günde en fazla birkaç saat denize girilir. Böylece deniz tabanı kendini sürekli yenileme fırsatı bulur.

Bugün Haenyeo geleneği, genç kuşakların zorlu dalgıçlık yerine anakaradaki modern şehir hayatını seçmesi nedeniyle bir nesil sonra tamamen yok olma tehlikesiyle karşı karşıyadır. Ancak bugün hâlâ dalmaya devam eden bu bilge deniz anaları, insanın doğayı sömürmeden de onunla uyum içinde beslenebileceğini tüm dünyaya kanıtlamaya devam ediyor.

Jeju Haenyeo Kültürü Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

Haenyeo dalgıçları neden oksijen tüpü kullanmaz?

Haenyeo geleneği, aşırı avlanmayı önlemek ve deniz tabanının doğal dengesini korumak amacıyla tüp kullanımını bilinçli olarak reddeder. Doğal nefes limiti, denizden sadece gerektiği kadar ürün alınmasını sağlar.

Sümbisori nedir?

Dalgıçların derin dalıştan su yüzeyine çıktıklarında ciğerlerindeki yüksek basınçlı havayı hızla boşaltıp rahat nefes alabilmek için dudaklarını büzerek çıkardıkları ıslık benzeri özel solunum tekniğidir.

Haenyeo’ların topladığı en değerli deniz ürünü hangisidir?

Besin değeri, lezzeti ve zorlu toplanma süreci nedeniyle volkanik kaya diplerine yapışık yaşayan deniz kulağı (abalone / jeonbok) en değerli üründür.