And Dağlarının Çukurunda Kor Taşlarla Pişirilen Pachamanca
İnka uygarlığından bugüne yaşayan Pachamanca geleneği. Toprak çukurunda akkor volkanik taşlar, muz yaprakları ve And Dağları patatesleriyle kurulan yer altı ziyafeti.
Güney Amerika’nın omurgası And Dağları’nda, deniz seviyesinden binlerce metre yüksekteki sarp vadilerde yaşayan kadim İnka torunları için yemek pişirmek, mutfak duvarları arasına sığdırılamayacak kadar kutsal ve kolektif bir doğa ritüelidir. Quechua dilinde ‘Pacha’ (toprak / dünya) ve ‘Manka’ (tencere / kap) kelimelerinin birleşiminden doğan Pachamanca; toprağın bizzat pişirme kabına, yer altının ise devasa bir fırına dönüştüğü bin yıllık bir şölendir. İnkaların toprak ana ‘Pachamama’ya şükranlarını sunmak amacıyla başlattığı bu gelenek, modern dünyanın tencere kültürüne meydan okuyan yaşayan en eski buharlı pişirme mimarisidir.
Pachamanca’nın hazırlığı, köyün erkeklerinin sabahın ilk ışıklarıyla toprağa yaklaşık bir metre derinliğinde geniş bir çukur kazmasıyla başlar. Ardından nehir yataklarından toplanan volkanik bazalt taşları bu çukurun üzerinde kubbe şeklinde istiflenir. Taşların cinsi hayati önem taşır; çünkü sıradan kireç taşları yüksek ısıda patlarken, yoğun gözenekli volkanik taşlar çatlamadan ısıyı saatlerce bünyesinde hapseder. Kubbenin altında yakılan sert odun ateşi, taşları akkor haline gelip beyazlaşana kadar yaklaşık iki saat boyunca kızdırır.
Akkor Taşlar Üzerinde Kurulan Katmanlı Lezzet Piramidi
Taşlar kor haline geldiğinde ateşin külleri temizlenir ve çukurun tabanına akkor taşlardan ilk tabaka serilir. İşte bu noktada malzemelerin pişme sürelerine göre milimetrik bir katmanlaşma başlar: En alt kata, en yüksek ısıya ve basınca ihtiyaç duyan And Dağları’nın yüzlerce renkli yerli patates türü, tatlı patates (camote) ve dev taneli mısırlar (choclo) yerleştirilir. Üzerine ikinci sıra sıcak taşlar dizilir.
İkinci katmana ise yabani And nanesi olarak bilinen ‘huacatay’, aji amarillio biberi ve yerel baharatlarla marine edilmiş kuzu, dana ve domuz etleri yerleştirilir. En üste baklalar ve taze otlar serildikten sonra tüm çukur, ısının dışarı kaçmasını önlemek ve aromatik bir buhar odası yaratmak için taze muz yaprakları ve yabani marmaquilla çalılarıyla sıkıca örtülür.
Toprağın Mührü ve İki Saatlik Yer Altı Buharı
Yaprakların üzerine ıslak jüt çuvallar serilir ve en son katmanda çukurdan çıkan temiz toprakla her yer tamamen kapatılarak hava sızıntısı sıfıra indirilir. Yer altında hapsolan akkor taşların yaydığı radyant ısı ile etlerin ve sebzelerin saldığı nem, çukurun içinde yoğun bir buhar basıncı oluşturur. Yemek dışarıdan hiçbir müdahale olmadan, toprağın sıcak bağrında yaklaşık bir buçuk ila iki saat boyunca yavaşça demlenir.
Açılış anı ise tam bir şölendir: Toprak küreklerle kenara çekilip yapraklar aralandığında, göğe yükselen tütsülü ve baharlı buhar bulutu tüm vadiyi sarar. Taşların ısısıyla dışı hafifçe kızaran, içi ise kemikten ayrılacak kadar lokumlaşan etler, toprağın mineralini içine çekmiş patateslerle birlikte geniş sinilerde tüm köye paylaştırılır. Pachamanca; doğadan aldığını doğanın içinde pişirip paylaşmanın en saf gastronomi anıtıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
Pachamanca kelimesi ne anlama gelir?
İnka dili Quechua’da ‘Pacha’ toprak veya evren, ‘Manka’ ise tencere veya kap anlamına gelir; tam karşılığı ‘Toprak Tencere’dir.
Taşlar neden patlamaz?
Pachamanca’da yalnızca yüksek ısıya dayanıklı, çatlamayan ve ısıyı uzun süre tutabilen özel volkanik nehir taşları kullanılır; sıradan taşlar ateşte tehlikeli şekilde parçalanabilir.
Huacatay otunun yemekteki işlevi nedir?
And nanesi olarak bilinen huacatay, nane, fesleğen ve turunçgil karışımı yoğun bir aromaya sahiptir; etlerin marinesinde kullanılarak yer altı pişirimine karakteristik kokusunu verir.