Açıklanan verilere göre dünyada her yıl 1.3 milyar ton yemek çöpe atılıyor. Dörtte birine sahip çıksak, dünyanın açlık sorununu çözebilecek iken yaklaşık olarak yılda 1 trilyon doları çöpe atıyoruz.
Tüketim çılgınlığının alıp başını gittiği şu günlerde (elbette
her insan kendi parasını dilediği gibi harcamakta özgür lakin konu evrensel
olunca bireyselliğin önemi yok), dünya nüfusunun giderek arttığı, tarımsal
arazinin ise hızla azaldığı düşünüldüğünde söz “gıda” olduğunda israf hakkımız yok.
Açıklanan verilere göre dünyada her yıl 1.3 milyar ton
yemek çöpe atılıyor. Dörtte birine sahip çıksak, dünyanın açlık sorununu
çözebilecek iken yaklaşık olarak yılda 1 trilyon doları çöpe atıyoruz.
Elbette ki gıdaların çöpe atılmasının farklı nedenleri
var; bir kısmı teknoloji yoksunluğundan, saklama yöntemlerinin bilinmemesinden
ve yanlış üretim-tüketim planlamasından kaynaklanmasına karşın oldukça büyük
bir kısmı “haddini bilmemekten” kaynaklanıyor. Zaten israf kelimesi sarfiyattan
geliyor ve bazen haddi aşmak manasında kullanılıyor.
Gıda ürünlerini alışveriş sepetimize koyarken de
tabağımıza yemeğimizi alırken de dışarıda yemek siparişi verirken de
düşünmüyoruz. Karar vermeden önce nefes alsak daha akıllıca seçimler yapacağız
belki de. Evlerde çoğunlukla ekmek atılırken restoranlarda tabaklarda kalan
yemekler atılıyor, hele bir de açık büfe kavramı var ki hiç sormayın; restoranların
5 katı daha fazla yemek çöpe gidiyor.
Açlık ve doyumsuzluk
arasındaki farkı göremediğimizden dolayı açlıktan yaşanan ölümlerden hepimiz
sorumluyuz.
Ne tüketen bilinçli ne de işletme sahipleri… Gıda
sektöründe kayıplar tarım arazisinden başlıyor, sebze-meyve hallerinde ve
perakende satış yerlerinde devam ediyor, ev ve restoranlarda son vuruşu işletme
sahipleri ve tüketiciler olarak biz yapıyoruz.
Kuşkusuz bu sorunu gören, çözmeye çalışan kurum ve
kuruluşlar, bazı sivil toplum hareketleri var. Dünyanın farklı ülkelerinde
değişik metotlar kullanarak gıdaların çöpe gitmesine engel olmaya çalışıyorlar.
Avusturya’da bir grup gönüllü tezgâhlarda kalan,
kullanıma uygun son sebze ve meyveleri toplayarak ev yapımı reçeller üretip,
ihtiyaç sahiplerine dağıtıyorlar.
İspanya’da ise bambaşka bir yol bulmuş sivil toplum
kuruluşları. Geliri düşük mahallelerin köşelerine buzdolabı koyarak, ev ya da
restoranlardan gelen tüketim fazlası yemekleri üzerinde üretim-tüketim bilgi etiketiyle
muhafaza ederek bir tür bağış yapıyor.
Hindistan kendine özgü tavrını yine korumuş; öğle
yemeklerini sefertaslarında yedikleri için kendilerine fazla gelen bölümün
üzerine “paylaş” yazan bir yazıyla belirli noktalara bırakıyorlar ve 5000
gönüllü bisikletli bu tasları ihtiyaç sahiplerine dağıtıyor.
Fransa konuya daha parasal yaklaşıyor. Süpermarketlerde
son kullanma tarihi yaklaşan ve satılmayan gıdalar işletme sahibi tarafından yardım
kuruluşlarına bağışlanmazsa, 75 bin Euro para cezası ödemek zorunda.
ABD’de birçok yardım kuruluşu farklı kurtarma
modelleri geliştirse de şu an en çok kullanılan yöntemlerden biri cep telefonu
uygulaması. Çiftçilerle iletişime geçerek ürün fazlasını öğrenip, gönüllü
tedarik zinciri kuruyor ve lojistik maliyetini yok ederek ürünleri ihtiyaç
sahiplerine ulaştırıyor.
Kanada’da ise şahane bir yol bulmuşlar.
İlgilenilmediği için çürüyüp çöpe gidecek meyveleri, sahiplerinden izin alarak
ağaçlardan toplayan ve bu ürünleri perakendecilere satarak elde edilen gelirle
bağış yapan 1000 adet gönüllü var.
Dünya Gıda
Örgütü (FAO), Türkiye’yi ekmek israfına dönük kampanyaları
nedeniyle örnek gösterse de ülkemizde israfın boyutu utanılacak kadar büyük.
Yılda 2,5 milyon ton sebzeyi, 950 bin ton meyveyi israf ederek ortalama 250
milyar lirayı çöpe atıyoruz.
Örnek gösterildiğimiz ekmek israfında ise rakamlar can
yakıyor. Toprak Mahsulleri Ofisi tarafından yapılan araştırmaya göre günde
ortalama 4.9 milyon adet ekmek çöpe gidiyor. Günlük besininin yüzde 44’ünü
ekmekten sağlayan, yüksek tüketim oranı nedeniyle 2000 yılında Guinness
Rekorlar Kitabı’na giren ülkemizde inanılması güç bir ekmek israfı var.
Yere düştüğünde öpüp
başımıza koyduğumuz ekmeği, tekrar neden çöpe atıyoruz anlamak mümkün değil!
Domatesi çöpe atarken o domatesi ekeni,
büyüteni, toplayanı, tarladan sebze-meyve haline getireni, manav ve marketlere
taşıyanı düşünüyor muyuz? Kaç kişinin emeğine saygısızlık ettiğimizi fark etmek
için belki durup düşünmek gerek.
Oysa içinde bulunduğumuz Anadolu mutfağı,
saklama yöntemlerini keşfeden ilk mutfaklardan. Dünyada konservenin tarihçesi
19. yüzyılda “ordular mideleri üzerinde yürür” diyen Fransız generali Napolyon
sayesinde başlasa da Anadolu halkının Orta Asya’dan göç ederken yanında
getirdiği geleneksel saklama yöntemleri çok daha eskilere dayanır.
Ürünleri besin değeri kaybolmadan
mevsiminde yesinler, tazesi bulunamadığında mahrum kalmasınlar, taşırken
bozulmasın, ihtiyaçtan fazlası çöpe gitmesin diye; kurutmuşlar, tuzlamışlar,
güneşte pişirmişler, salamura yapmışlar.
Kavurma, pastırma, sucuk, kurutulmuş
et, tuzlama et, yoğurt, peynir, çökelek, peskütan, keş, kurut, kaymak, iç yağ,
maya, akça katığı, karın kaymağı, salça, tarhana, kımız, pekmez, pestil, kurutulmuş
tahıllar, kak adı verilen kurutulmuş meyveler, kurutulmuş sebzeler, zeytin, turşu,
reçel, sirke, erişte gibi, bugün lezzeti için peşine düştüğümüz bu yiyecekler
göçebe yaşamın sonucu. Yokluk, bolluk getirmiş çeşitlere.
Tarhana mesela; tek başına ayrı bir hikâyesi
var. Yoğurdun saklanış şekillerinden biri olarak çok eski bir geçmişe sahip. Kimi
kaynaklara göre Orta Asya’dan göç edenlerle yayılmış, önce Anadolu’ya, sonra yine
göçlerle dünyaya. Arap ülkelerinde “kish”, İran ve Irak’ta “kushik”, Türkistan’da
“göce”, Yunanistan’da “trahanas”, Finlandiya’da “talkuna”, Macaristan’da “tahonya”
adı veriliyor. Bilinen en temel tarifi buğday unu, buğday kırması veya irmik,
yoğurt, biber, tuz, soğan, domatesle harmanlanıp, yoğrulduktan sonra fermente
edilip kurutulup öğütülüyor.
Anadolu mutfağında un, göce (buğday
kırması), irmik ve karışık tarhana olarak çeşitleri olmasının yanında, yöresel
olarak farklılıklar gösteren kızılcık tarhanası, sütlü tarhana gibi farklı
türleri de mevcut. Hem yaş hem kuru olarak yapılıp muhafaza edilebiliyor.
Üstelik tarhananın yapılış şeklinin
sosyolojik bir boyutu da var. Yaz mevsiminde komşularla, eş dostla beraber, imece
usulüyle yapılan bir kış hazırlığı olarak sosyalleşmenin en lezzetli
örneklerinden biri haline geliyor.
Dünyada yaşanan doğal felaketlerde
ihtiyaç sahibi olan ülkelere yardımlar yaparız, hem resmi hem de sivil toplum
kuruluşları olarak. Genellikle un ve su ağırlıklı gıda malzemesi yollarız. Yıllardır
düşünürüm neden tarhana yollamayız diye. Oysa sadece su ve tarhana beslenme
ihtiyacını fazlasıyla karşılar.
Kış hazırlıklarının yapıldığı
salçaların kaynatıldığı, kurulukların hazırlandığı, tarhanaların serildiği bu
aylarda dünya mutfaklarına emsal saklama yöntemlerini bulmuş bir toplumun
fertleri olarak, aşırı israfımızı sorgulamak gerekiyor.
Sümerler’in sanat eserlerinde buğdayı
öğütürken yere düşen taneler için ağlayan kadınları tasvir ettiği düşünülürse, bilinçsiz
tüketim modern çağın hastalığı sayılabilir. Doyumsuzluk beraberinde
hazımsızlığı da getiriyor.
Önümüzdeki yıllarda gıda savaşlarının
yaşanacağı rakamlarla ispat edilirken yemeklerimizi çöpe atarak kimlerin
ekmeğine yağ sürüyoruz acaba.
Güneydoğu Asya’nın sokak lezzetleri başkenti Bangkok’ta gece çöktüğünde kaldırımları dolduran seyyar tezgâhlardan göğe tek bir ses ve koku yükselir: Harlı ocağın üzerinde dans eden dövme çelik wok tavaların cızırtısı ve karamelize olan demirhindi sosunun mayhoş buharı. Bugün dünyanın dört bir yanında lüks füzyon restoranlarından sokak köşelerine kadar her yerde karşımıza çıkan Pad Thai (Kway Teow Pad Thai); aslında İkinci Dünya Savaşı yıllarında Tayland hükümetinin pirinç krizine karşı başlattığı bir milli mutfak mühendisliği projesidir. Ancak sokaktaki aşçıların elinde o kadar kusursuz bir dengeye ulaştı ki, küresel sokak gastronomisinin en dinamik başyapıtı haline geldi.
Pad Thai’nin doğuşu, 1930’ların sonu ve 1940’ların başında Başbakan Plaek Phibunsongkhram dönemine uzanır. Savaş yıllarında yaşanan şiddetli sel felaketleri ve pirinç kıtlığı nedeniyle hükümet, halkı doğrudan pirinç tüketmek yerine kırık pirinç unundan üretilen erişteleri (rice noodles) tüketmeye teşvik etti. Hem pirinç tasarrufu sağlamak hem de Çin etkisindeki erişte kültürüne karşı Tayland kimliğini taşıyan yerli bir lezzet inşa etmek amacıyla ülke çapında tarif yarışmaları düzenlendi. Böylece Pad Thai, sokak tezgâhlarında devlet politikasıyla doğan ama halkın damak tadıyla efsaneleşen bir milli simgeye dönüştü.
Wok Hey: Çeliğin Nefesi ve Yüksek Isı Fiziği
Gerçek bir Pad Thai’nin lezzet sırrı, malzemenin kendisi kadar Kanton mutfağından miras kalan ‘Wok Hey’ (tavanın nefesi) tekniğinde yatar. İnce dövme karbon çelikten yapılan geniş wok tavası, bin derecelere varan basınçlı alev ocağının üzerine oturtulur. Islatılmış yassı pirinç erişteleri tavaya girdiği anda, yüksek ısıyla buharlaşan yağ damlacıkları alev alır. Erişteler haşlanarak değil; tavanın kızgın yüzeyinde saniyeler içinde çevrilerek dışı hafif isli ve çıtır, içi ise elastik bir dokuda mühürlenir.
Tatlı, Ekşi, Tuzlu ve Acı: Dört Kutbun Mutfak Dengesi
Pad Thai’yi sıradan bir kavrulmuş erişteden ayıran şey, Tayland mutfağının kutsal kuralı olan dört zıt lezzet dengesidir. Bu dengenin mimarı ise tavaya dökülen özel kahverengi sostur: Demirhindi meyvesinin (tamarind) yoğun ekşiliği, palmiye şekerinin karamelize tatlılığı, kaliteli balık sosunun (nam pla) derin deniz tuzu ve kurutulmuş karideslerin umami patlaması aynı potada erir. Tavaya kırılan yumurta eriştelere sarılırken; preslenmiş sarı tofu küpleri, taze soya filizleri ve Çin frenk soğanı çıtırlık katar.
Tabağın kenarına konan taze misket limonu (lime), kavrulup havanda dövülmüş acı pul biber ve ezilmiş yer fıstığı; yemeği tadan kişinin kendi damak zevkine göre asiditeyi ve acılığı ayarlamasına olanak tanır. Bangkok sokaklarında tabureye oturup dumanı tüten bir tabak Pad Thai yemek, ateşin hızla malzeme üzerinde bıraktığı o büyülü izin en somut kanıtıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
Pad Thai sosunun ana maddesi nedir?
Otantik Pad Thai sosunun temeli üç malzemeye dayanır: Demirhindi ezmesi (ekşilik), palmiye şekeri (tatlılık) ve fermente balık sosu (tuzluluk ve umami).
Pad Thai neden yapışmaz ve lapa olmaz?
Pirinç erişteleri kaynar suda haşlanmaz; ılık suda diri kalacak şekilde bekletildikten sonra yüksek ısılı kuru wok tavada saniyeler içinde şoklanarak pişirilir.
Pad Thai ne zaman ve neden ortaya çıkmıştır?
İkinci Dünya Savaşı yıllarında Tayland’da pirinç kıtlığını aşmak, halkı pirinç eriştesine yönlendirmek ve milli bir yemek kimliği yaratmak amacıyla geliştirilmiştir.
Tokat çanaklarında mercimek, ceviz ve kuru reyhanın soğuk suyla çalkalanarak hazırlandığı tescilli bat. Kaşık yerine asma yaprağıyla tüketilen kadim sofra ritüeli.
Orta Karadeniz’in kadim ticaret ve kültür havzası Tokat’ta, yaz sıcağından bunalanların ya da kışın ferahlatıcı bir mola arayanların sofrasında kaşıklar çekilir, yerini taze asma yapraklarına bırakır. Tokat mutfağının coğrafi işaret tesciliyle koruma altına alınan en özgün halkası olan bat; haşlanmış yeşil mercimek, düğürcük (ince bulgur), ceviz içi ve kuru reyhanın soğuk suyla çalkalanarak hazırlandığı benzersiz bir Anadolu klasiğidir. Ateşte yeniden kaynatılmadan, çırpılarak ve soğuk tüketilen bu lezzet; Anadolu’nun ete bağımlı olmadan kurduğu en zengin vejetaryen sofra aklını temsil eder.
Bat yemeğinin temel omurgası, diri kalacak şekilde haşlanan yerli yeşil mercimektir. Mercimek henüz sıcakken içine salça, ince bulgur ve tuz eklenir; tencerenin kapağı kapatılarak bulgurun mercimeğin buharıyla kendiliğinden şişmesi sağlanır. İşte batı diğer bakliyat yemeklerinden ayıran felsefe tam burada başlar: Karışım asla ateşte pişirilmez. Dinlenen ve ılıklaşan harca bolca soğuk kaynak suyu veya buz parçaları ilave edilir. Karışım tahta kaşıkla sürekli çalkalanarak suyun, salçanın ve bakliyatın homojen bir kıvama gelmesi sağlanır.
Kuru Reyhan, Yeşil Soğan ve Tokat Cevizinin Aromatik Dansı
Çalkalanan soğuk çorba kıvamındaki karışımın üzerine, Tokat dağlarından toplanıp gölgede kurutulan mis kokulu mor dağ reyhanı (kuru fesleğen) ovularak serpilir. Reyhan, soğuk suyla temas ettiği an etrafa ferahlatıcı, hafif mentollü ve baharlı bir koku yayar. Ardından ince kıyılmış taze soğan, maydanoz, yeşil biber ve Niksar’ın dünyaca ünlü yağlı cevizleri irice kırılarak kaseye eklenir. Ceviz, batın suyuna doymamış yağ asitlerinin o kremsi zenginliğini katarak her yudumda çıtır bir doku yaratır.
Kaşık Yerine Narince Yaprağı: Sofranın Yaşayan Ritüeli
Tokat’ta bat, derin toprak çanaklarda masanın tam ortasına konur. Yemeğin yanında kaşık servis edilmez; çünkü batın gerçek kaşığı, tabağın çevresine yığılan taze haşlanmış veya hafif tuzundan arındırılmış meşhur Tokat Erbaa Narince asma yapraklarıdır. Sofradakiler yaprağı avucunun içine alır, çanağın içine daldırarak bir miktar bat harcını yaprağın ortasına çeker ve tek hamlede ağzına götürür. Yaprağın hafif mayhoş asiditesi, mercimeğin topraksı tadı ve soğuk suyun ferahlığı damağa aynı anda çarpar.
İmece usulü kadınların bir araya geldiği günlerde, bağ bozumu sonrasında veya sıcak yaz ikindilerinde kurulan bu sofra; doğanın sunduğu yeşillik ve bakliyatın en mütevazı ama en rafine birleşimini geleceğe taşımaya devam ediyor.
Sıkça Sorulan Sorular
Tokat batı pişirilir mi yoksa soğuk mu hazırlanır?
Yalnızca mercimek önceden haşlanır; ardından bulgur, salça, yeşillikler, ceviz ve reyhan soğuk su ilavesiyle çalkalanarak pişirilmeden tamamen soğuk olarak servis edilir.
Bat yerken neden kaşık kullanılmaz?
Geleneksel Tokat sofra adabında bat, Erbaa’nın ince damarlı salamura asma yapraklarına sarılarak veya yaprakla çanaktan doğrudan dürümlenip kaşıklanarak tüketilir.
Batın içerisindeki temel aromayı hangi baharat verir?
Batın en karakteristik ve ayırt edici kokusu, kurutulmuş dağ reyhanından (mor fesleğen) gelir; reyhan soğuk suyun içinde açılarak ferahlatıcı bir rayiha oluşturur.
Honaz Dağı’nın sert poyrazıyla çatılarda iplere asılarak kurutulan tescilli cennet hurması. Meyvenin kendi içinden çıkan doğal şeker kristalleri ve kurutma zanaatı.
Ege ile Akdeniz’in kesiştiği Honaz Dağı’nın serin yamaçlarında, sonbaharın son yaprakları dökülürken Denizli’nin Honaz ilçesi adeta turuncunun en parlak tonuna boyanır. Evlerin çatı katları, teraslar, balkonlar ve özel olarak kurulan ahşap kurutma seraları; gökyüzünden sarkan yüz binlerce meyveyle dolup taşar. Coğrafi işaret tesciliyle tescillenen ‘Honaz Cennet Hurması’ (Trabzon hurması), hiçbir endüstriyel fırınlama veya kimyasal koruyucuya başvurulmadan, yalnızca Honaz Dağı’ndan esen poyraz rüzgârıyla kurutulan dünyanın en değerli doğal kurutma zanaatlarından biridir.
Kasım ayıyla birlikte başlayan hasatta meyveler, tam olgunlaşmadan sert ve parlak sarı-turuncu renkteyken ağaçlardan tek tek saplarıyla birlikte toplanır. Sap kısmı, kurutma işleminde hurmanın iplere bağlanmasını sağlayan en kritik noktadır. Hasat edilen tonlarca meyve, ilçe kadınlarının imece usulü çalıştığı tezgâhlarda özel bıçaklarla kabukları soyularak hazırlanır. Kabuğun çok ince soyulması meyvenin içindeki şekerin ve lifin dışarı sızmadan hapsolması için zorunludur.
İplere Dizilen Perdeler ve Poyrazın Doğal Kurutma Gücü
Kabuğu soyulan hurmalar, kalın keten iplere birbirine temas etmeyecek şekilde 15-20 santimetrelik aralıklarla bağlanır. Ardından çatılarda kurulan ahşap iskelelere boylu boyunca asılır. Dışarıdan bakıldığında evlerin pencerelerinden sarkan altın sarısı devasa perdeleri andıran bu düzenek, Honaz’ın kendine özgü mikroklimasıyla çalışır. Honaz Dağı’nın yüksek irtifasından inen kuru ve sert poyraz rüzgârı, meyvelerin çürümeden suyunu yavaş yavaş buharlaştırmasını sağlar.
Meyvenin Kendi Özünden Doğan Beyaz Pudra Tabakası
Yaklaşık 30 ila 45 gün boyunca rüzgârın ve güneşin kucağında sallanan hurmaların dış yüzeyi koyulaşır, iç dokusu ise adeta yoğun bir marmelat ve bal kıvamına ulaşır. Kuruma sürecinin sonuna doğru meyvenin üzerinde kendiliğinden oluşan beyaz toz tabakası, tüketicilerin en çok merak ettiği gıda mucizelerinden biridir. Bu beyazlık kesinlikle nişasta veya pudra şekeri değildir; meyvenin içindeki doğal fruktoz ve glikoz şekerlerinin kuruma esnasında dış kabuğa sızarak kristalleşmesiyle meydana gelen doğal bir çiçeklenmedir (bloom).
Yüksek lif, vitamin ve mineral deposu olan kuru Honaz hurması; katkısız enerji kaynağı olarak hem Türkiye pazarında hem de Uzak Doğu’dan Avrupa’ya uzanan ihracat koridorunda büyük bir talep görüyor. Honazlı üreticilerin rüzgârla iş birliği yaparak geleceğe taşıdığı bu geleneksel hasat mesaisi, toprağın sunduğu cömertliğin en tatlı belgesidir.
Sıkça Sorulan Sorular
Honaz cennet hurmasının üzerindeki beyaz tabaka nedir?
Meyvenin üzerindeki beyaz toz kesinlikle pudra şekeri veya un değildir; kuruma sırasında hurmanın kendi içindeki doğal meyve şekerlerinin yüzeye çıkarak kristalleşmesiyle oluşan tamamen doğal şeker katmanıdır.
Hurmalar neden iplere asılarak kurutulur?
Hurmaların birbirine değmeden dört bir yanından hava alması çürümesini önler. Honaz Dağı’ndan esen kuru rüzgârın meyvenin her noktasına eşit temas etmesi için asma yöntemi zorunludur.
Kurutma işlemi ne kadar sürer?
Meyvenin büyüklüğüne ve hava şartlarına bağlı olarak Honaz çatılarında doğal rüzgârla kuruma süreci 30 ila 45 gün arasında tamamlanır.