Orta Karadeniz’in kadim ticaret ve kültür havzası Tokat’ta, yaz sıcağından bunalanların ya da kışın ferahlatıcı bir mola arayanların sofrasında kaşıklar çekilir, yerini taze asma yapraklarına bırakır. Tokat mutfağının coğrafi işaret tesciliyle koruma altına alınan en özgün halkası olan bat; haşlanmış yeşil mercimek, düğürcük (ince bulgur), ceviz içi ve kuru reyhanın soğuk suyla çalkalanarak hazırlandığı benzersiz bir Anadolu klasiğidir. Ateşte yeniden kaynatılmadan, çırpılarak ve soğuk tüketilen bu lezzet; Anadolu’nun ete bağımlı olmadan kurduğu en zengin vejetaryen sofra aklını temsil eder.
Bat yemeğinin temel omurgası, diri kalacak şekilde haşlanan yerli yeşil mercimektir. Mercimek henüz sıcakken içine salça, ince bulgur ve tuz eklenir; tencerenin kapağı kapatılarak bulgurun mercimeğin buharıyla kendiliğinden şişmesi sağlanır. İşte batı diğer bakliyat yemeklerinden ayıran felsefe tam burada başlar: Karışım asla ateşte pişirilmez. Dinlenen ve ılıklaşan harca bolca soğuk kaynak suyu veya buz parçaları ilave edilir. Karışım tahta kaşıkla sürekli çalkalanarak suyun, salçanın ve bakliyatın homojen bir kıvama gelmesi sağlanır.
Kuru Reyhan, Yeşil Soğan ve Tokat Cevizinin Aromatik Dansı
Çalkalanan soğuk çorba kıvamındaki karışımın üzerine, Tokat dağlarından toplanıp gölgede kurutulan mis kokulu mor dağ reyhanı (kuru fesleğen) ovularak serpilir. Reyhan, soğuk suyla temas ettiği an etrafa ferahlatıcı, hafif mentollü ve baharlı bir koku yayar. Ardından ince kıyılmış taze soğan, maydanoz, yeşil biber ve Niksar’ın dünyaca ünlü yağlı cevizleri irice kırılarak kaseye eklenir. Ceviz, batın suyuna doymamış yağ asitlerinin o kremsi zenginliğini katarak her yudumda çıtır bir doku yaratır.

Kaşık Yerine Narince Yaprağı: Sofranın Yaşayan Ritüeli
Tokat’ta bat, derin toprak çanaklarda masanın tam ortasına konur. Yemeğin yanında kaşık servis edilmez; çünkü batın gerçek kaşığı, tabağın çevresine yığılan taze haşlanmış veya hafif tuzundan arındırılmış meşhur Tokat Erbaa Narince asma yapraklarıdır. Sofradakiler yaprağı avucunun içine alır, çanağın içine daldırarak bir miktar bat harcını yaprağın ortasına çeker ve tek hamlede ağzına götürür. Yaprağın hafif mayhoş asiditesi, mercimeğin topraksı tadı ve soğuk suyun ferahlığı damağa aynı anda çarpar.
İmece usulü kadınların bir araya geldiği günlerde, bağ bozumu sonrasında veya sıcak yaz ikindilerinde kurulan bu sofra; doğanın sunduğu yeşillik ve bakliyatın en mütevazı ama en rafine birleşimini geleceğe taşımaya devam ediyor.
Sıkça Sorulan Sorular
Tokat batı pişirilir mi yoksa soğuk mu hazırlanır?
Yalnızca mercimek önceden haşlanır; ardından bulgur, salça, yeşillikler, ceviz ve reyhan soğuk su ilavesiyle çalkalanarak pişirilmeden tamamen soğuk olarak servis edilir.
Bat yerken neden kaşık kullanılmaz?
Geleneksel Tokat sofra adabında bat, Erbaa’nın ince damarlı salamura asma yapraklarına sarılarak veya yaprakla çanaktan doğrudan dürümlenip kaşıklanarak tüketilir.
Batın içerisindeki temel aromayı hangi baharat verir?
Batın en karakteristik ve ayırt edici kokusu, kurutulmuş dağ reyhanından (mor fesleğen) gelir; reyhan soğuk suyun içinde açılarak ferahlatıcı bir rayiha oluşturur.