Gastronomi dünyası son yıllarda sürekli olarak yeni bir yıldızın doğuşuna, farklı kültürlerin mutfak sırlarının küresel sahneye taşınmasına şahitlik ediyor. Yakın zamana kadar sağlıklı içeceklerin, minimalist kafelerin ve sosyal medya paylaşımlarının tartışılamaz kraliçesi olan matcha, bugünlerde tahtını Asya’nın uzak bir köşesinden gelen başka bir renge ve lezzete bırakmak üzere: Ube’ye. Filipinler kökenli bu canlı, elektrik moru rengindeki tatlı patates, sadece çarpıcı ve fotojenik görünümüyle değil, sunduğu zengin, topraksı ve hafif vanilyamsı tat profiliyle de modern mutfakların, gurme pastanelerin ve üçüncü nesil kahvecilerin vazgeçilmezi haline gelmeye başladı.

Ube Nedir, Hangi Topraklardan Gelir ve Tarihi Nereye Dayanır?

Bilimsel adıyla Dioscorea alata olarak bilinen ube (oo-beh şeklinde telaffuz edilir), Güneydoğu Asya’da, özellikle de Filipin mutfağında çok köklü bir geçmişe sahip olan mor tatlı patatestir. Filipinler’in yerel tarımında sömürgecilik öncesi döneme kadar uzanan bir geçmişi olan bu bitki, yerli halk için hem besleyici bir temel gıda maddesi hem de kutlamaların ve ritüellerin vazgeçilmez bir parçası olmuştur. Dışarıdan bakıldığında sıradan, pürüzlü ve koyu renkli kabuklu bir kök sebzeyi andırsa da, kabuğunu soyduğunuzda veya bıçağı vurduğunuzda karşınıza çıkan o derin, göz alıcı mor renk, doğanın bize sunduğu en büyük görsel şölenlerden biridir.

Ube, tatlı patates ailesinden gelse de Okinawa veya Stokes cinsi mor patateslerle karıştırılmamalıdır. Doku olarak çok daha yumuşak, nemli ve karakteristiktir. Lezzeti ise fındıksı, topraksı ve belirgin şekilde vanilyayı andıran notalar taşır. Filipinler’de asırlardır tatlıların kalbinde yer alan ube, genellikle süt ve şekerle uzun saatler boyunca karıştırılarak kaynatılır ve “ube halaya” denilen geleneksel, yoğun kıvamlı bir reçele dönüştürülür. Bu form, onun diğer tatlılarla, hamur işleriyle ve buzlu karışımlarla birleşmesi için mükemmel bir zemin hazırlar.

Gelenekselden Moderne: Halo-Halo ve Ötesi

Ube’nin anavatanındaki en ikonik ve kültürel açıdan en önemli kullanımlarından biri şüphesiz Halo-halo‘dur. Kelime anlamı Tagalog dilinde “karışık” olan bu ferahlatıcı ve çok katmanlı Filipin tatlısı; incecik tıraşlanmış buz, buharlaşmış süt, tatlandırılmış kırmızı fasulye, hindistan cevizi jölesi (nata de coco), meyveler ve daha birçok malzemenin bir araya gelmesiyle oluşur. Ancak bu gösterişli tatlının en tepe noktasına kondurulan bir top ube dondurması veya cömert bir kaşık dolusu ube halaya, tatlıyı adeta başka bir boyuta, estetik bir zirveye taşır. Eriyen dondurmanın rengiyle tüm kaseye yayılan o canlı mor ton, yeme deneyimini adeta bir görsel sanata dönüştürür.

Bugün ise bu geleneksel malzeme kabuğunu çoktan kırmış ve coğrafi sınırları aşmıştır. New York’un hareketli sokaklarından Tokyo’ya, Londra’dan İstanbul’un seçkin semtlerine kadar en saygın pastanelerde ve kafelerde ube ana aktör olarak rol alıyor. Fransız teknikleriyle hazırlanan croissant dolgularında, Basque cheesecake’lerde, narin makaronlarda, mochi’lerde ve hatta dondurmalarda sıklıkla karşımıza çıkıyor. Onun fıstık ve vanilyayı andıran tatlımsı ve topraksı notaları; pandan yaprağı, hindistan cevizi sütü, tereyağlı ve sütlü dokularla kusursuz, damakta uzun süre iz bırakan bir uyum sağlıyor.

Matcha’nın Saltanatına Bir Tehdit mi: Ube Latte’nin Küresel Yükselişi

Üçüncü nesil kahveciliğin estetik ve sağlık odaklı, instagramlanabilir menülerine baktığımızda, uzun bir süre boyunca matcha latte’nin sarsılmaz yeşil hakimiyetini gördük. Ancak son dönemde bu hakimiyet, özellikle Los Angeles ve New York’taki trend belirleyici kafelerden yayılan ciddi bir mor dalga ile sarsılıyor. Ube latte, görsel cazibesinin yanı sıra içerdiği doğal ve kompleks tatlılık sayesinde ekstra rafine şeker veya şurup ihtiyacını minimuma indirdiği için, lezzetten ödün vermeden sağlıklı alternatifler arayanların da ilk tercihlerinden biri haline geldi.

Matcha’nın belirgin otsu, yosunumsu ve bazen de hafif acımsı (astringent) profili herkese, özellikle de sert tatlara alışkın olmayanlara hitap etmeyebilir. Ube ise fındıksı, vanilyalı, adeta kurabiyeyi andıran ve kremsi yapısıyla çok daha kucaklayıcı, nostaljik ve ulaşılabilir bir damak tadı sunar. Yulaf, badem, soya veya hindistan cevizi sütü ile ustalıkla harmanlandığında, ortaya çıkan içeceğin ipeksi dokusu ve dikkat çekici estetik görünümü, onu anında bir fenomene dönüştürmeye yetiyor. İnsanlar artık kahve molalarında sadece kafein değil, bir deneyim arıyor ve ube bu beklentiyi fazlasıyla karşılıyor.

Besin Değerleri ve Şeflerin Gözdesi Olmasının Nedeni

Ube, sadece lezzetli ve güzel görünümlü olmakla kalmıyor; aynı zamanda besleyici bir profile de sahip. İçerdiği yüksek antioksidanlar, özellikle de ona o parlak mor rengini veren antosiyaninler sayesinde bağışıklığı destekliyor. Ayrıca C vitamini, potasyum ve kompleks karbonhidratlar açısından da zengin olması, düşük glisemik indeksli yapısıyla birleşince diyetlerine dikkat edenler için de cazip bir karbonhidrat kaynağına dönüşüyor.

Şefler ve miksologlar, ube’nin çok yönlülüğünü keşfettikçe bu mor mucize sadece tatlı menüleriyle veya içecek listeleriyle sınırlı kalmayacak gibi görünüyor. Şimdiden bazı avangard yenilikçi mutfaklarda ube ile yapılmış, üzerine adaçayı ve kahverengi tereyağı gezdirilmiş gnocchi’ler, tuzlu tartlar, mor patates püreleri ve hatta rengarenk, kompleks miksoloji kokteylleri menülerde yerini almaya başladı bile.

Sıkça Sorulan Sorular (FAQ)

Ube ile taro aynı şey midir? Neden sürekli karıştırılır?
Hayır, ikisi tamamen farklı ailelerden gelen kök sebzelerdir. Taro (gölevez), genellikle beyaz veya çok hafif eflatun tonlarında, doku olarak daha nişastalı ve tadı daha çok klasik patatese yakın, daha nötr bir bitkidir. Ube ise son derece canlı mor renkli ve belirgin şekilde daha tatlı, vanilyamsı, tatlı profilinde bir aromaya sahiptir. İkisinin karıştırılmasının ana nedeni, Asya tatlılarında sıklıkla birbirlerinin yerine geçebilmeleridir.

Evde gerçek bir Ube latte nasıl yapılır?
Tipik ve kaliteli bir ube latte; saf ube tozu veya konsantre ube özütü (ekstraktı) ile sıcak veya soğuk sütün (genellikle hindistan cevizi veya yulaf sütü en iyi uyumu sağlar) homojen şekilde karıştırılması, ve arzuya göre bazen bir shot iyi kalite espresso eklenmesiyle hazırlanır. Hafif tatlı, aromatik ve oldukça kremsi bir içecektir.

Ube’nin bu kadar parlak mor rengi yapay mıdır, gıda boyası mı içerir?
Kesinlikle hayır. Ube’nin o çarpıcı, neon benzeri mor rengi tamamen doğal bir pigmente dayanır. Bu pigment, yaban mersini veya kırmızı lahanaya da rengini veren antosiyanin adlı güçlü ve sağlığa faydalı bir antioksidandır.

Türkiye’de veya Avrupa’da Ube nerelerde bulunabilir?
Taze ube kökünü yerel pazarlarda bulmak oldukça zordur. Ancak büyük Asya marketlerinde, ithal ürün satan gurme hipermarketlerde veya online özel gıda tedarikçilerinde dondurulmuş rendelenmiş ube, kurutulmuş ube tozu veya “ube halaya” (ube reçeli) formunda rahatlıkla temin edebilirsiniz.

Ube glutensiz midir?
Evet, ube doğal haliyle tamamen glutensiz bir kök sebzedir. Ancak ube kullanılarak yapılan kek, kurabiye veya hamur işlerinde kullanılan diğer malzemelere dikkat etmek gerekir.

Estetik Kusursuzluktan Gerçek Lezzete Doğru Bir Uyanış

Modern süpermarket rafları, adeta bir laboratuvardan çıkmışçasına kusursuz, pürüzsüz ve tek tip meyve sebzelerle dolu. Yıllar boyunca tüketiciye dayatılan bu “kozmetik mükemmellik” algısı, tarlada yetişen ancak standart boyut ve şekillere uymadığı için çöpe giden milyonlarca ton yiyeceğin bir numaralı sorumlusu oldu. Eğri bir havuç, lekeli bir domates ya da çatallanmış bir turp, lezzetinden veya besin değerinden hiçbir şey kaybetmemesine rağmen sırf “çirkin” olduğu için dışlandı. Tonlarca gıda, yalnızca görsel beklentileri karşılamadığı için tarlalarda çürümeye terk edildi veya hayvan yemi olarak kullanıldı. Ancak gastronomi dünyası, nihayet bu büyük israfın ve yüzeysel güzellik algısının farkına vararak köklü bir dönüşümün eşiğine geldi.

Günümüzde vizyoner şefler ve bilinçli mutfak profesyonelleri, doğanın bu “kusurlu” eserlerini baş tacı ediyor. Sıfır atık felsefesiyle şekillenen yeni nesil mutfaklar, şekilsiz kök sebzelerin, eğri büğrü meyvelerin ve alışılmışın dışında büyüyen tarım ürünlerinin içindeki gerçek potansiyeli ortaya çıkarıyor. Artık tabağın estetiği, sadece kusursuz geometrik kesimlerle değil; malzemenin en doğal, en yalın ve en saygılı haliyle sunulmasıyla ölçülüyor. Şefler artık tabaklarında birer sanat eseri yaratırken doğanın kendi sanatını, yani asimetrisini de büyük bir gururla kucaklıyorlar.

Sıfır Atık: Bir Trendden Ziyade Mutfak Felsefesi

Sıfır atık (zero-waste) yaklaşımı, gastronomi dünyasında geçici bir heves olmaktan çıkıp temel bir mutfak disiplinine dönüştü. Mutfaklardaki bu dönüşüm, çöp kutularının küçülmesi ve kompost alanlarının büyümesiyle doğrudan orantılı. Bir zamanlar soyulup atılan patates kabukları fırınlanıp cips olarak servis ediliyor; brokoli sapları ince ince kıyılarak fermente ediliyor ve “çirkin” domatesler yoğun lezzetli sosların başrolüne geçiyor. Hayvansal üretimdeki “burundan kuyruğa” (nose-to-tail) yaklaşımı, artık bitkisel dünyada “kökten sapa” (root-to-shoot) anlayışıyla karşılık buluyor.

Bu felsefe sadece malzemenin tamamını kullanmayı değil, aynı zamanda üretimden tüketime kadar uzanan zincirde doğaya saygıyı da merkeze alıyor. Tarlada kalan ve şekli bozuk olduğu için marketlerin kabul etmediği ikinci kalite ürünler, günümüzde doğrudan iyi restoranların mutfaklarına giriyor. Şefler, bu ürünlerle çalışarak sadece maliyetleri düşürmekle kalmıyor, aynı zamanda tarım emekçilerine destek oluyor ve küresel ısınmaya, karbon ayak izine ve gıda israfına karşı çok güçlü bir duruş sergiliyorlar. İsrafı önlemek, günümüzde sadece ekonomik bir tedbir değil, dünyanın geleceğine dair üstlenilmiş en temel ahlaki sorumluluklardan biri haline geldi.

Japon Estetiği Wabi-Sabi’nin Mutfağa Yansıması

Çirkin sebzelerin yükselişini, Japon kültürünün kadim Wabi-Sabi felsefesiyle açıklamak oldukça mümkündür. Kusurlu, geçici ve tamamlanmamış olanın içindeki güzelliği bulmaya odaklanan bu felsefe, modern tabaklama sanatında da giderek daha fazla kendine yer buluyor. Pürüzsüz yüzeyler ve milimetrik doğranmış sebzeler yerini, ateşin ve bıçağın izini taşıyan, doğal formunu koruyan rustik sunumlara bırakıyor. Yemek, her noktasıyla mükemmel olmak zorunda olan endüstriyel bir üründen sıyrılıp, toprağın ve mevsimin ruhunu yansıtan canlı bir organizmaya dönüşüyor.

Bir havucun topraktan çıkarken taşlara çarparak aldığı o kıvrımlı hal veya bir patatesin tuhaf çıkıntıları, aslında tabiatın yazdığı eşsiz bir hikayedir. Üst düzey gastronomi dünyası artık bu hikayeyi kesip atmak, kabuğunu soyup çöpe yollamak yerine, onu tabağın tam merkezine yerleştirerek misafirlerine tüm şeffaflığıyla anlatmayı tercih ediyor. Bu yaklaşım, yemeğin sadece fiziksel bir doygunluk aracı olmadığını, aynı zamanda doğayla ve köklerimizle aramızdaki köklü bağın bir hatırlatıcısı olduğu gerçeğinin altını kalın çizgilerle çiziyor.

Tüketici Alışkanlıklarında Değişim Rüzgarları ve Gelecek

Restoran mutfaklarında başlayan bu uyanış ve bilinçlenme devrimi, yavaş yavaş ev mutfaklarına ve perakende sektörüne de sıçrıyor. Giderek artan sayıda tüketici çiftçi pazarlarından alışveriş yapmayı, yerel tarım kooperatiflerine katılmayı ve büyük marketlerin “ikinci sınıf” olarak nitelendirdiği ama aslında harika bir lezzete sahip ürünleri israftan kurtarmayı misyon ediniyor. Yeni nesil girişimler, yalnızca çirkin sebzelerden oluşan sepetleri abonelik sistemiyle doğrudan evlere ulaştırarak bu tek tip algıyı kırmak için büyük bir mücadele veriyor. Sosyal medyanın, dijital platformların ve şeflerin bilinçlendirme kampanyalarının da devasa etkisiyle, “çirkin ama lezzetli” kavramı toplumun çok geniş kesimleri tarafından kucaklanıyor.

Sonuç olarak, gastronomi dünyasının güzellik algısı artık yüzeysel bir kozmetikten, fabrikasyon bir tek tiplikten ibaret değildir. Gerçek ve kalıcı güzellik; toprağa saygı duymakta, israfı önlemekte, malzemenin özünü kavramakta ve doğanın bize sunduğu her nimeti, şekli veya boyutu ne olursa olsun derin bir şükranla onurlandırmakta yatıyor. Çirkin sebzeler ve bu sebzelere hayat veren sıfır atık mutfaklar, sadece midemizi değil vicdanımızı ve ruhumuzu da doyuran, sürdürülebilir yeni bir gastronomi çağının en güçlü öncüleri olarak sahnede baş köşedeki yerlerini alıyorlar.

Sıkça Sorulan Sorular (FAQ)

“Çirkin sebze” tam olarak ne anlama geliyor?

Çirkin sebze (İngilizcede sıklıkla ‘ugly produce’ olarak anılır), lezzet, tazelik, aroma veya besin değeri açısından hiçbir eksiği olmayan; ancak endüstriyel market standartlarına uymayan şekil bozukluklarına, boyut farklılıklarına veya yüzeysel lekelere sahip meyve ve sebzeler için kullanılan bir terimdir. Tüketilmesi son derece güvenlidir.

Sıfır atık mutfak kurmak evde yaşayan biri için mümkün mü?

Kesinlikle mümkün. Sıfır atık mutfak, devasa yatırımlar değil küçük adımlar ve bilinç gerektirir. Sebze kabuklarını ve saplarını dondurucuda biriktirip sebze suyu (stock) yapmak, artan yeşillik saplarından lezzetli bir pesto sos hazırlamak, bayat ekmekleri değerlendirmek ve basit bir ev tipi kompost kutusu kullanmak sıfır atık ev mutfağının en temel ilk adımlarıdır.

Şekilsiz ve boyutsuz sebzelerin besin değeri daha mı düşüktür?

Hayır, kesinlikle daha düşük değildir. Aksine, tarım alanındaki bazı güncel araştırmalar, doğada zorlu şartlarla mücadele ederek büyüyen ve kendi formunu bulan sebzelerin stres altında daha fazla fitobesin (phytonutrient) üretebildiğini ve antioksidan oranlarının kusursuz görünenlere kıyasla daha yüksek olabileceğini göstermektedir.

Restoranlar sıfır atık politikasından maddi bir kazanç sağlar mı?

Evet, sıfır atık prensibi doğayı koruduğu kadar işletme bütçesini de korur. Malzemeden maksimum verim almak, işletmelerin gıda maliyetlerini (food cost) ciddi oranda düşürür. Ayrıca çöpe atılacak kabukları ve sapları fermente ederek, turşuya çevirerek veya özel soslara dönüştürerek menüde katma değeri yüksek yepyeni gastronomik ürünler yaratılması sağlanır.

Orta Asya’nın rüzgârlı ve sert steplerinde başlayan bir mutfak serüveninin, Anadolu’nun bereketli topraklarında yüzyıllardır kesintisiz süren bir geleneğe dönüşmesinin hikayesidir tarhana. Bir çorbadan çok daha fazlası; binlerce yıllık bir hayatta kalma pratiği, doğanın sunduğu nimetleri kışın zorlu şartlarına saklama sanatı ve en önemlisi, bir toplumun bir araya gelerek ürettiği dayanışmanın sembolüdür. Bu derinlikli gastronomik miras, sadece karın doyurmakla kalmayan, aynı zamanda bir şifa kaynağı olarak kuşaktan kuşağa aktarılan bir fermantasyon harikasıdır.

Göçebe Yaşamın Beslenme Mühendisliği

Tarhananın kökenleri, Orta Asya göçebe Türk boylarına kadar uzanır. Göçebe yaşam tarzı, mevsimsel zorluklara karşı dayanıklı ve taşınabilir gıdalar üretmeyi zorunlu kılmıştır. Yaz aylarında bolca bulunan sütün (özellikle yoğurdun) ve buğdayın kış aylarında da tüketilebilmesi için kurutularak saklanması gerekiyordu. İşte bu zorunluluk, tarihin en başarılı gıda muhafaza yöntemlerinden birini doğurdu. Yoğurt, un veya yarma, çeşitli sebzeler ve baharatlarla yoğrulup fermente edildikten sonra güneşte kurutularak “tarhana” adını aldı. Göç yollarında at eyerlerinin heybelerinde kolayca taşınabilen bu mucizevi besin, sıcak suyla buluştuğunda anında besleyici bir ziyafete dönüşüyordu. “Dar hane” (dar bütçeli ev) kelimesinden türediği söylense de, tarihsel kökeni Farsça’daki “terhane” veya Orta Asya dillerindeki kurutulmuş gıdalara verilen isimlere dayanır.

Bir Fermantasyon ve Şifa Mucizesi

Modern gastronomi ve beslenme bilimi, fermantasyonun insan sağlığı üzerindeki kritik rolünü son yıllarda yeniden keşfediyor olsa da, Anadolu insanı bu gerçeği binlerce yıldır tarhana ile sofralarına taşıyor. Tarhana hamurunun hazırlanıp günlerce bekletilmesi süreci, laktik asit bakterilerinin ve mayaların aktif rol oynadığı karmaşık bir biyokimyasal dönüşümdür. Bu mayalanma süreci, yoğurdun ve buğdayın içindeki vitaminleri, mineralleri ve proteinleri vücudun çok daha kolay sentezleyebileceği bir forma dönüştürür.

İçeriğindeki domates, kırmızı biber, soğan, nane, kekik gibi malzemelerle birleştiğinde tarhana; A, B, C vitaminleri, kalsiyum, demir ve çinko açısından inanılmaz zengin bir süper gıdaya dönüşür. Bağışıklık sistemini güçlendiren probiyotik yapısı sayesinde “Anadolu’nun doğal antibiyotiği” olarak anılması tesadüf değildir. Kış hastalıklarına karşı vücut direncini artırması, sindirim sistemini düzenlemesi ve uzun süre tok tutması, onu eşsiz kılan özelliklerinin başında gelir.

İmece: Dayanışmanın Lezzete Dönüştüğü An

Tarhana sadece biyolojik veya kimyasal bir sürecin değil, aynı zamanda sosyolojik bir olgunun da ürünüdür. Geleneksel Anadolu köy yaşamında tarhana yapımı, hiçbir zaman tek bir kişinin üstlendiği sıradan bir mutfak işi olmamıştır. Yaz sonu geldiğinde, mahallenin veya köyün kadınları toplanır; sırayla her ev için devasa tencerelerde yoğurtlar kaynatılır, unlar elenir, sebzeler közlenir. Bu, adeta bir şölen havasında geçen “imece” kültürünün ta kendisidir.

Hamurun yoğrulmasından, bezler üzerine serilip kurutulmasına, ardından ovalanarak (ufalanarak) toz haline getirilmesine kadar her aşama büyük bir el birliğiyle yapılır. Bu süreç boyunca anlatılan hikayeler, söylenen türküler ve paylaşılan dertler, tarhananın içine sadece lezzet değil, aynı zamanda kültürel bir hafıza da katar. İmece ruhuyla hazırlanan tarhana, komşuluk ilişkilerini güçlendirir, kışa hazırlık telaşını toplumsal bir dayanışmaya dönüştürür.

Modern Gastronomide Tarhananın Yükselişi

Bugün şef restoranlarının menülerinde tarhana, sadece geleneksel bir çorba olarak değil, inovatif bir bileşen olarak da karşımıza çıkıyor. Et yemeklerinin yanında bir kıvam artırıcı, deniz ürünleri tabaklarında asidik ve fermente bir dokunuş veya fırınlanmış ürünlerde bir lezzet katmanı olarak kullanılan tarhana; sınırları aşan bir potansiyele sahip. Türk gastronomisinin dünya sahnesindeki en güçlü temsilcilerinden biri olmaya aday olan bu kadim reçete, yerel kalırken evrenselleşebilen nadir gıdalardandır.

Sonuç olarak, kaynayan her tarhana tenceresi; göçebe atalarımızın hayatta kalma bilgeliğini, doğanın cömertliğini, fermantasyonun büyüsünü ve Anadolu kadınının nasırlı elleriyle yoğurduğu dayanışma ruhunu bugüne taşır.

Sıkça Sorulan Sorular (FAQ)

Tarhana en iyi nasıl saklanır?
Tarhana, bez torbalarda veya cam kavanozlarda, doğrudan güneş ışığı almayan, nemsiz ve serin bir ortamda saklanmalıdır. Naylon poşetler, nem yapabileceği için tercih edilmemelidir. Doğru şartlarda saklandığında 1-2 yıl tazeliğini koruyabilir.

Bebeklere tarhana çorbası ne zaman verilebilir?
Tarhana çorbası, içerdiği zengin vitaminler ve probiyotik yapısı nedeniyle bebekler için mükemmel bir ek gıdadır. Genellikle 6. aydan sonra (doktor tavsiyesiyle ve acısız/baharatsız özel bebek tarhanaları kullanılarak) verilmeye başlanabilir.

Gerçek ve kaliteli bir tarhana nasıl anlaşılır?
Kaliteli bir tarhana, yoğun bir fermente kokuya (hafif ekşimsi) sahip olmalıdır. Rengi, içindeki kırmızı biber ve domates oranına göre pembemsi-kırmızıdan sarıya kadar değişebilir, ancak çok soluk veya yapay parlaklıkta olmamalıdır. Pişirildiğinde suyu kolay bağlamalı ve pürüzsüz bir kıvam almalıdır.

Tarhana gluten içerir mi?
Geleneksel tarhana, buğday unu veya yarma (göce) içerdiği için gluten barındırır. Ancak günümüzde karabuğday, nohut veya mercimek unu kullanılarak hazırlanan glutensiz tarhana alternatifleri de üretilmektedir.