Bilgiye, kültüre saygı duyan kimlikli bir toplumun gerekliliğine inanan her birey, kurum ya da kuruluş; sağlıklı ve onurlu bir gelecek için Anadolu’nun bereketli topraklarında onlarca farklı kültürün oluşturduğu mutfakların derinliğine saygı ile yaklaşmalıdır.
Asya’dan Anadolu’ya göç eden Türkler bereketli topraklara, geldikleri
coğrafyadaki farklı kültürlerden aldıkları malzemeleri de zenginleştirerek
taşımışlardır. Orta Anadolu’da gelişen Selçuklu mutfak kültürü, Ege ve Rumeli’de
gelişen ve büyük bir coğrafyadan etkilenen Osmanlı mutfak kültürü…
Üç ayrı denizle çevrilmiş olması, yanında akarsu ve nehirler ile sulanabilir
arazilerin çok olması, farklı hayvan ırklarının varlığı şüphesiz ki çok önemli
kaynaklar… Anadolu’da, dört mevsimi bir arada yaşamanın getirdiği coğrafya üstünlüğü,
sofralarda her mevsim taze sebzeler, yenilebilir otlar ve değişik meyvelere
sahip olma ayrıcalığı bu kaynaklara eklenebilecek değerler. Özetle mutfak adına
olması gereken her şey fazlası ile bu coğrafyada var olmuş.
Bu tespitler ile Türk mutfağı, dünya mutfak gastronomisinde hak ettiği
yerde midir? Daha doğrusu ‘Türk mutfağı’ nedir? Türk mutfağının dünyanın en iyi
üç mutfağından biri olduğu iddiasının kaynağı nedir? Türk mutfağı denildiği
zaman ne anlamak lazım? Bu soruların cevapları sizde var mı?
Fatih Altaylı’nın 09 Kasım 2014 Pazar günü yayınlanan Haber Türk
gazetesindeki yazısından bazı alıntılar yapmak istiyorum,
“Türk mutfağı nedir? Böyle bir mutfak var mı? Bana göre Türk mutfağı yoktur. Türk tarihine bakarsan, göçebe bir kültürdür ilk Türkler.”
“Türk mutfağı dediğin, yerleşik dönemle beraber başlar; ama hangi Türk mutfağı? Geniş bir coğrafyadan söz ediyoruz. Hindistan’daki Türk imparatorluklarının mutfağı başkadır, Arap ülkelerindeki Türk imparatorluklarının mutfağı başkadır, Anadolu’daki Türk imparatorluklarının başkadır. Hepsi kurulduğu yöreden etkilenmiş ve oradaki yerel mutfaklardan oluşmuştur.”
T.C. Kültür Ve Turizm Bakanlığı Araştırma ve Eğitim Genel Müdürlüğü’nün
sitesinde; “Türk mutfağı denildiğinde;
Türkiye’de yaşayan insanların beslenmesini sağlayan yiyecekler – içecekler,
bunların hazırlanması, pişirilmesi, korunması; bu işlemler için gerekli
araç-gereç ve teknikler ile yemek yeme adabı ve mutfak çevresinde gelişen tüm
uygulamalar ve inanışlar anlaşılmalıdır.” şeklinde tanımlanıyor Türk
mutfağı.
Yukarıda anlatmaya çalıştığım, ayrıca benzeri yüzlerce farklı tanımları
çoğaltabilmek mümkün… Herkese, her gruba göre, hatta gariptir devletin Kültür
ve Turizm Bakanlığına göre de farklı bir Türk mutfağı tanımı var. Ülkemizde
hala bütün çevrelerin ve uluslararası mutfak çevrelerinin kabul ettiği bir Türk
mutfağı tanımı, benim bildiğim yok… Açıkçası, bu soru sorulmalı ve cevabı
artık bulunmalıdır. Türkiye Cumhuriyeti coğrafik sınırları içerisinde yüzlerce,
binlerce çeşit olarak ifade edilen geleneksel mutfaklarımızın var olanlarının
tescilinin alınması; yok olanların araştırılarak tekrar mutfağımıza
kazandırılması, modern sunum yöntemleri ile geliştirilmesi ve gelişmiş
pişirilme tekniklerine uygun hale getirilmesi çok ama çok geç kalmış acı bir
gerçektir.
Geleneksel mutfakların araştırılması ve incelenmesi çok önemlidir.
Yerel yoksa genel olamaz; o halde önce Türk mutfağının var olmasını
sağlayan kaynak ve ürünlerde fikir birliği içinde olmak lazımdır. Bunun için de
geleneksel mutfakların araştırılması ve incelenmesi çok önemlidir.
Bugünkü hali ile Türkiye Cumhuriyeti sınırları içerisinde varlığını
sürdüren mutfak kültürü; kendi içinde ve dışında kesilmeden süren kültürel
erozyonlar ve toplumsal-ekonomik yapısında geçirdiği sarsıntılar nedeni ile
ister istemez zedelenmiştir.
Anadolu halk mutfakları; Anadolu coğrafyasındaki, bilinen 14 bin yıllık
tüm kültürlerden beslenmiş ve etkilenmiş mutfakların öyküsünü anlatır. Çünkü
kadim “Anadolu”; üzerinde yeşerttiği mutfakların geleneksel malzeme seçimleri, pişirme
teknikleri, alışkanlıkları, örf, adet ve gelenekleri ile büyük bir zenginliğin derin
sırlar barındıran kısa adıdır.
Halk mutfaklarının gerçek belleği, geleneksel halk mutfakları
araştırmacıları ve yaptıkları araştırmalardır. Çünkü halk mutfakları, halk
bilimi konusudur. Halk bilimleri, doğumdan ölüme insanların yaşantısında yer
alan maddi ve manevi bütün kültür öğelerini inceler ve kayıt altına alır. Halk
bilimlerinin önemli bir öğesi olan yiyecek ve içecek kültürü, ülkelerin,
bölgelerin, toplulukların sofraya konan yüzüdür.
Halk mutfakları ile ilgili arşiv planlama, uygulama ve izlemeler
gerçekleştiren, geçmişten geleceğe Anadolu mutfaklarını bütün yanları ile ele
almaya çalışan geleneksel halk mutfağı araştırmacıları, büyük bir özveri ve
emekle yıllarca süren çalışmalarının süreklilik arz eden bir çalışma olması
yolunda azami çaba göstermişlerdir.
Bu ve benzeri çalışmaların gelişerek sürdürülmesi ve elde edilen
bilgilerin ciddi çalışmalar yapan araştırmacıların ortak görüşü ile doğru bir
biçimde geleceğe aktarılması; günümüz Türkiye coğrafyası mutfağının doğru
tanımlanması, doğru algılanması ve gelecekte hak ettiği yere gelmesi açısından
çok ama çok gereklidir. Bu çalışmaların önemi, tüm taraflarca yeterince
anlaşılmalı ve bu konuda herkes üzerine düşeni yapmalıdır.
Türkiye’nin farklı bölgelerinde yaptığım sohbetler, araştırmalar ve diğer
değerli araştırmacıların bugüne kadarki tespitlerinden yola çıkarak, Türkiye
Cumhuriyeti ulusal sınırları içerisinde halen var olan mutfakların temelleri
hakkında bazı düşüncelerimi paylaşmak isterim.
A) Mutfak ve halk mutfak kültürlerini besleyen ve alt yapısını
oluşturan; geleneksel kültür, tarih ve tarımsal alanlar, su kaynakları, orman varlıkları
gibi doğa kaynakları korunmalı ve geliştirilmelidir. Bu bilinçlendirme ve
sağlıklı mutfak ile ilişkilendirme, okul öncesi eğitimi ile başlamalıdır.
B) Mutfak ve mutfak kültürleri kapsamında, yerel yönetimlerde, karar
alma sürecine mutfak ve mutfak kültürüne dair faaliyet gösteren temsilcilerin
katılımı sağlanmalıdır.
C) Coğrafik işaretleme, standartlaştırma, kriter belirleme, tescil
çalışmaları çerçevesinde; bu konuda otorite isimlerden oluşturulan komisyonlar
marifeti ile her bölge için ayrı ayrı olmak üzere, doğru ve yanlış
uygulamaların tespiti, yerel ve ulusal basın araçları ayrıca diğer yöntemlerle
teşhiri yapılmalı; doğru işletmelerin özel belge ile belgelendirilmesini
sağlamak adına Kültür ve Turizm Bakanlığı, mülki idare, yerel yönetim
organları, üniversite ve sivil toplum kuruluşları birlikteliğinde çalışmalar
güçlendirilmelidir.
D) ‘Bilgi Çağı’na uygun, doğru alt yapı oluşumunu sağlamanın, halkın
kendi değerlerini anlaması açısından ‘bilgi okur-yazarlığı’nı artırmanın,
mutfak kültürlerine yönelik ‘içerik’ üretimini teşvik etmenin önemi
anlaşılmalıdır. Bu vesile ile bilgi kirliliği engellenmelidir.
E) Geleneksel halk mutfakları,
ürünleri üreten, satan ve bu anlamda hizmet sunan kurum ve kuruluşlar, üretimlerinde
ya da hizmetlerinde dünya standartlarını esas almalıdır. Doğayı ve doğal yaşamı
tehdit edici hiçbir girişimde bulunmamalıdır; sosyal sorumluluk bilinciyle
hareket etmelidir.
Bilgiye, kültüre saygı duyan kimlikli bir toplumun gerekliliğine inanan her birey, kurum ya da kuruluş; sağlıklı ve onurlu bir gelecek için Anadolu’nun bereketli topraklarında onlarca farklı kültürün oluşturduğu mutfakların derinliğine saygı ile yaklaşmalıdır.
Honaz Dağı’nın sert poyrazıyla çatılarda iplere asılarak kurutulan tescilli cennet hurması. Meyvenin kendi içinden çıkan doğal şeker kristalleri ve kurutma zanaatı.
Ege ile Akdeniz’in kesiştiği Honaz Dağı’nın serin yamaçlarında, sonbaharın son yaprakları dökülürken Denizli’nin Honaz ilçesi adeta turuncunun en parlak tonuna boyanır. Evlerin çatı katları, teraslar, balkonlar ve özel olarak kurulan ahşap kurutma seraları; gökyüzünden sarkan yüz binlerce meyveyle dolup taşar. Coğrafi işaret tesciliyle tescillenen ‘Honaz Cennet Hurması’ (Trabzon hurması), hiçbir endüstriyel fırınlama veya kimyasal koruyucuya başvurulmadan, yalnızca Honaz Dağı’ndan esen poyraz rüzgârıyla kurutulan dünyanın en değerli doğal kurutma zanaatlarından biridir.
Kasım ayıyla birlikte başlayan hasatta meyveler, tam olgunlaşmadan sert ve parlak sarı-turuncu renkteyken ağaçlardan tek tek saplarıyla birlikte toplanır. Sap kısmı, kurutma işleminde hurmanın iplere bağlanmasını sağlayan en kritik noktadır. Hasat edilen tonlarca meyve, ilçe kadınlarının imece usulü çalıştığı tezgâhlarda özel bıçaklarla kabukları soyularak hazırlanır. Kabuğun çok ince soyulması meyvenin içindeki şekerin ve lifin dışarı sızmadan hapsolması için zorunludur.
İplere Dizilen Perdeler ve Poyrazın Doğal Kurutma Gücü
Kabuğu soyulan hurmalar, kalın keten iplere birbirine temas etmeyecek şekilde 15-20 santimetrelik aralıklarla bağlanır. Ardından çatılarda kurulan ahşap iskelelere boylu boyunca asılır. Dışarıdan bakıldığında evlerin pencerelerinden sarkan altın sarısı devasa perdeleri andıran bu düzenek, Honaz’ın kendine özgü mikroklimasıyla çalışır. Honaz Dağı’nın yüksek irtifasından inen kuru ve sert poyraz rüzgârı, meyvelerin çürümeden suyunu yavaş yavaş buharlaştırmasını sağlar.
Meyvenin Kendi Özünden Doğan Beyaz Pudra Tabakası
Yaklaşık 30 ila 45 gün boyunca rüzgârın ve güneşin kucağında sallanan hurmaların dış yüzeyi koyulaşır, iç dokusu ise adeta yoğun bir marmelat ve bal kıvamına ulaşır. Kuruma sürecinin sonuna doğru meyvenin üzerinde kendiliğinden oluşan beyaz toz tabakası, tüketicilerin en çok merak ettiği gıda mucizelerinden biridir. Bu beyazlık kesinlikle nişasta veya pudra şekeri değildir; meyvenin içindeki doğal fruktoz ve glikoz şekerlerinin kuruma esnasında dış kabuğa sızarak kristalleşmesiyle meydana gelen doğal bir çiçeklenmedir (bloom).
Yüksek lif, vitamin ve mineral deposu olan kuru Honaz hurması; katkısız enerji kaynağı olarak hem Türkiye pazarında hem de Uzak Doğu’dan Avrupa’ya uzanan ihracat koridorunda büyük bir talep görüyor. Honazlı üreticilerin rüzgârla iş birliği yaparak geleceğe taşıdığı bu geleneksel hasat mesaisi, toprağın sunduğu cömertliğin en tatlı belgesidir.
Sıkça Sorulan Sorular
Honaz cennet hurmasının üzerindeki beyaz tabaka nedir?
Meyvenin üzerindeki beyaz toz kesinlikle pudra şekeri veya un değildir; kuruma sırasında hurmanın kendi içindeki doğal meyve şekerlerinin yüzeye çıkarak kristalleşmesiyle oluşan tamamen doğal şeker katmanıdır.
Hurmalar neden iplere asılarak kurutulur?
Hurmaların birbirine değmeden dört bir yanından hava alması çürümesini önler. Honaz Dağı’ndan esen kuru rüzgârın meyvenin her noktasına eşit temas etmesi için asma yöntemi zorunludur.
Kurutma işlemi ne kadar sürer?
Meyvenin büyüklüğüne ve hava şartlarına bağlı olarak Honaz çatılarında doğal rüzgârla kuruma süreci 30 ila 45 gün arasında tamamlanır.
Doğu Anadolu’nun sert ikliminde, Palandöken’in eteklerinde asırlardır pişen Erzurum cağ kebabı; Türkiye’nin dikey döner hegemonyasına karşı yatay odun ateşinde direnen en karakteristik et başyapıtıdır. Osmanlı seyyahlarının ve Evliya Çelebi’nin seyahatnamelerinde ‘ahbap kebabı’ olarak andığı bu kadim lezzet, yalnızca bir et yemeği değil; yayla hayvancılığının, meşe odunu közünün ve usta elinin milimetrik uyumunu simgeler. 2009 yılında Türk Patent ve Marka Kurumu (TÜRKPATENT) tarafından coğrafi işaret tesciliyle koruma altına alınan cağ kebabı, dikey dönerin aksine etin kendi yağıyla yıkanarak piştiği benzersiz bir termal döngü sunar.
Cağ kebabının lezzet omurgası, Erzurum ve Kars yaylalarında kekik ve gevenle beslenen bir yaşını doldurmamış süt kuzularının etinden gelir. But ve kol kısımlarından özenle ayrılan etler, yaprak inceliğinde açılarak zarlarından temizlenir. Ardından yalnızca kuru soğan suyu, kaya tuzu ve taze çekilmiş karabiberle harmanlanarak en az 24 saat soğuk kilerlerde dinlendirilir. Asla salça, sarımsak veya ağır baharatlar kullanılmaz; marine sosunun tek gayesi etin doğal lezzetini açığa çıkarmak ve liflerini yumuşatmaktır.
Yatay Şişin Sırrı: Kendi Yağında Karamelize Olan Et
Dinlenen etler, kalın bir demir mile kat kat dizilerek sıkıca bastırılır. İşte cağ kebabını benzersiz kılan devrim tam burada başlar: Şiş dikey değil, ocağın hemen yanına yatay olarak yerleştirilir. Ateş alttan değil, yan tarafta yanan kuru meşe odunlarından gelen saf köz ısısıyla ete vurur. Usta şişi ağır ağır çevirdikçe, etin üzerindeki doğal kuzu yağı eriyerek aşağı akıp ateşe damlamaz; etin çevresini sararak alt katmanlara süzülür. Bu sayede et asla kurumaz, kendi yağında çıtır bir karamelizasyon kazanır ve sululuğunu son lokmasına kadar korur.
Cağ Şişinin Batışı ve Bıçağın Saniyeler Süren Dansı
Meşe közünün karşısında altın sarısı bir kabuk bağlayan etin üzerine, adını bu yemeğe veren ‘cağ’ adlı yassı küçük metal şişler saplanır. Usta, sol eliyle cağı tutarken sağ elindeki kılıç gibi keskin döner bıçağıyla etin pişen dış yüzeyini cağın hizasından tek bir pürüzsüz hamleyle kesip ayırır. Şişe takılı kalan et, müşterinin isteğine göre ocağın önündeki közde birkaç saniye daha mühürlenerek ‘tatar’ (az pişmiş) veya tam kıvamında kızartılır.
Tandırda yeni pişmiş sıcacık lavaşın arasına cağ çekilerek yatırılır. Yanında piyazlık sumaklı kuru soğan, közlenmiş sivri biber ve taze süzme yoğurtla sunulan cağ kebabı, porsiyonla değil şiş sayısıyla servis edilir. Her yeni cağ, ateşten doğrudan sofraya konan bir sıcaklık tazeliğidir.
Sıkça Sorulan Sorular
Erzurum cağ kebabı hangi etten yapılır?
Geleneksel tescilli cağ kebabı, Erzurum ve çevre yaylalarda doğal florayla beslenen genç kuzu etinden (but ve kol kısımlarından) hazırlanır.
Cağ kebabı neden dikey değil yatay pişirilir?
Yatay pişirme tekniğinde eriyen yağlar ateşe damlayıp alev oluşturmaz; etin üzerinde kalarak alt katmanları nemlendirir ve etin kurumasını önleyerek sulu kalmasını sağlar.
Cağ kebabında ‘Tatar’ ne anlama gelir?
Cağ şişine takılıp kesilen etin, kesildikten sonra tekrar köz üzerine yatırılmadan, sadece ön yüzünün piştiği sulu ve az pişmiş haliyle servis edilmesine yerel dilde ‘tatar’ denir.
Sinop Surlarında Torik Dilimlerini Tuza Mühürleyen Lakerda Ustaları
7. Sinop Lakerda Festivali’nde üç bin yıllık tuzlama geleneği gösteri mutfağına taşındı. Torik dilimlerinin omurilik kanalından arındırılıp kaya tuzunda olgunlaşma zanaatı.
Karadeniz’in kuzeye uzanan en uç burnu Sinop’ta, hırçın dalgaların surlara çarptığı tarihi kale eteklerinde üç bin yıllık kadim bir balık saklama zanaatı yeniden hayat buldu. Bu yıl yedincisi düzenlenen Sinop Lakerda Festivali kapsamında, Tarihi Cezaevi yanındaki Eski Buzhane ile kale surları arasına devasa bir açık gösteri mutfağı kuruldu. Kuzey Anadolu Kalkınma Ajansı’nın (KUZKA) ‘Anadoludakiler’ projesi çatısı altında desteklediği organizasyonda; Türkiye’nin önde gelen şefleri, gastronomi yazarları, yerel üreticiler ve asırlık lakerda ustaları aynı tezgâhta buluştu.
Festivalin merkezinde, Karadeniz’in serin sularında yağlanan torik ve palamut balıklarının bozulmadan kış aylarına aktarılmasını sağlayan geleneksel tuzlama tekniği yer alıyor. 2023 yılında Türk Patent ve Marka Kurumu (TÜRKPATENT) tarafından mahreç işaretiyle tescillenen ‘Sinop Lakerdası’, adını İspanyolca ‘la kdda’ (tuzlanmış balık) ifadesinden alan ve antik çağlardan bu yana Sinop limanında yaşayan çok kültürlü denizcilik hafızasını temsil ediyor.
Kemik İliği Tel ile Boşaltılan ve Buzlu Suda Arınan Torik
Lakerda yapımı, dışarıdan bakıldığında yalnızca balığı tuza basmak gibi görünse de aslında cerrahi bir titizlik ve mikrobiyolojik bir arınma sürecidir. Sinoplu ustaların gösteri mutfağında uygulamalı olarak sergilediği ilk kural, balığın içindeki kan ve ilik dokusunun tamamen temizlenmesidir. Tezgâha alınan iri torik veya palamutlar, bağırsakları çıkarıldıktan sonra kalın halkalar (takoz) halinde kesilir. Ardından her dilimin omurilik kanalında kalan kan pıhtısı, ince bir bakır süpürge teli veya paslanmaz şiş yardımıyla tek tek boşaltılır.
Balık dilimleri, içinde tek bir damla kan kalmayana kadar günde üç kez suyu değiştirilerek buzlu tuzlu suda dinlendirilir. Bu aşama lakerdanın kalitesini belirleyen en kritik eşiktir; kanı tamamen akıtılmayan balık tuzlandığında kararır, acılaşır ve dokusu bozulur. İlikleri temizlenen etler, bembeyaz ve pürüzsüz bir fildişi rengine kavuştuğunda kurulanarak tuzlama evresine geçirilir.
Kuru Tuzlama Disiplini ve Tenekelerde Ağırlık Baskısı
Sinop lakerdasını İstanbul veya Ege usulü salamura lakerdalardan ayıran en temel fark, kuru tuzlama (dry-salting) yöntemiyle hazırlanmasıdır. Kurulanan balık takozlarının kesit yüzeyleri, iri taneli kaya tuzuna batırılır. Geleneksel ahşap fıçılara veya gıdaya uygun laklı tenekelere tabandan itibaren balıklar birbirine değecek şekilde sıkıca istiflenir. Her katın arasına bol kaya tuzu serpilir ve en üst kata temiz bir ahşap baskı tahtası ile ağır bir taş yerleştirilir.
Uygulanan ağırlık baskısı, ozmoz kuralları gereği balığın hücresel suyunu dışarı atmasını sağlar. Su dışarı çıktıkça tuz etin liflerine nüfuz eder ve torik etini pişirerek tereyağı gibi ipeksi, bıçakla kayan bir kıvama ulaştırır. Yaklaşık 15 ila 20 gün serin kilerlerde olgunlaşan lakerda, zeytinyağı ve taze kırmızı soğan eşliğinde sofraların baş tacı haline gelir.
14 Kasım Atölyesi: Unutulan Balık Turşuları ve Geleceğin Sofrası
Festival programında lakerdanın yanı sıra Karadeniz balıkçılığının kaybolmaya yüz tutmuş saklama teknikleri de yeniden gün ışığına çıkarıldı. 14 Kasım tarihli atölyelerde, antik dönemden miras kalan sirkeli ve defne yapraklı balık turşusu yapımı uygulamalı olarak genç aşçılara aktarıldı. KUZKA Genel Sekreteri Mehmet Akif Eraslan’ın da vurguladığı gibi, bu etkinlikler Sinop’un derin balıkçılık mirasını yalnızca nostaljik bir anı olarak tutmayı değil; şehri dört mevsim yaşayan bir gastronomi ve kıyı turizmi destinasyonuna dönüştürmeyi amaçlıyor.
Eski Buzhane surları arasında tuzun, denizin ve balıkçı emeğinin buluştuğu bu atmosfer; endüstriyel konserve çağında sabırla bekletilen el emeğinin kıymetini bir kez daha kanıtlıyor.
Sıkça Sorulan Sorular
Sinop Lakerdası hangi balıktan yapılır?
Geleneksel tescilli Sinop lakerdası torik balığından yapılır; torik bulunmadığı durumlarda ise Karadeniz’de sonbahar aylarında yağlanan iri palamuttan (zindandelen) üretilir.
Lakerdanın kemik iliği neden telle temizlenir?
Balık omurgasındaki kan ve ilik kalıntıları tuzlandığında etin kararmasına, koku yapmasına ve bozulmasına neden olur. Bakır veya çelik telle ilik kanalının boşaltılması etin beyaz ve kokusuz kalmasını sağlar.
Kuru tuzlama lakerda ile salamura arasındaki fark nedir?
Salamura suda tuz eritilerek yapılırken; kuru tuzlamada balık doğrudan kaya tuzuna bulanır ve üzerine konan taş baskıyla kendi suyunu salarak daha sıkı ve yoğun bir kıvama ulaşır.