Bugün, dünya
gastronomi dalında UNESCO tarafından “Yaratıcı Şehirler” ağına dâhil edilen
Gaziantep, Türkiye’nin öncü şehri olma konumuna geldi. Bununla gurur duyuyorum,
her fırsatta dile getirmek beni mutlu ediyor. Yine bir o kadar önemli olduğuna
inandığım birbirinden değerli kültürel zenginlikler içerisindeki bölgelerimizin
yemeklerine de sahip çıkmalıyız. Zira dünya artık kocaman, büyük bir köy.
Topluluklar, halklar, ülkeler birbirinden her anlamda etkileniyor ve
ortaya, tüm dünyaya ait, yepyeni değerler çıkıyor. Bugün tüm dünyanın yediği,
herkesin Amerikalılara ait diye bildiği hamburger de dünyaya mal olan bu
değerlerden biri.
Amerikalı John
T. Gregore tarafından 1932 yılında patenti alınmış olsa da aynı formattaki
yiyeceklerin -ekmeğin arasına et koymak- dünyanın eski toplumlarında da
kullanıldığı biliniyor. Hamburgerin tarihi çok daha eskiye dayanıyor. 1758
yılında, Hannah Glasse’ye ait İngiliz yemek kitabı ‘The Art of Cookery Made
Plain and Easy’de ‘Hamburg Sosis’ başlığıyla ilk tarif verildi. Tarife göre
hamburger doğranmış sığır eti, içyağı ve baharat ile hazırlanıyordu. Yazar o
zaman adı ‘Hamburg Sosis’ olan yemeğin tost ekmeğiyle servisini öneriyordu.
Hannah
Glasse’nin kitabı 1805’e dek Amerika Birleşik Devletleri’nde yayınlanmamasına
rağmen çok popüler oldu. 19. yüzyılın sonunda Amerika dâhil batıda çok
revaçta olan hamburg biftek, hamburgerin öncüsü sayılıyor. Öncü hamburger,
New York limanında birçok restoranın menüsünde en popüler seçenek haline geldi.
Et; elle kıyılmış, hafif tuzlu ve yanında soğan ile ekmek arasında servis
ediliyordu.
Delmonico’s
Restoran’ın 1873 yılına ait menüsünde hamburg bifteğin tabağı, müşterilere 11
cent’e sunuluyordu. Bugün geldiği nokta ise herkesin malumu… Hikâyenin
yazılı olmayan ve tahminlere dayanan tarihi, Orta Asya’da Türklerin at üstünde
seferden sefere koştuğu dönemlere kadar uzanıyor. Türklerin atlarının eyerleri
altında et taşıdıkları ve bu etin atın vücut ısısıyla pişerek yumuşadığı, pastırma
haline geldiği biliniyor. Cengiz Han’ın torunu Kubilay, Moskova’yı işgal
edince Ruslar pastırmayı ve eti yumuşatmayı öğreniyor. Sonra da bu eti
geliştiriyorlar. Bifteğin yanına soğan ve yumurtayı ekleyip ortaya çıkan
yemeğe, Moğollara verdikleri ‘Tatar’ ismine ithafen, Tatar bifteği adını
veriyorlar. 18. yüzyılda Rus aşçıları bu yemeği Almanya’ya götürüyor. Almanlar
ekmek arasına soktukları bu yemeğe ise Hamburg sosis adı veriyorlar. Kimi yemek
tarihçileri Hannah Glasse’nin 1758 yılında yazdığı kitabında yer verdiği
tarifin, hamburgerin ilk reçetesi olduğunu savunuyor.
Tüm bunlar
doğru mu bilinmez ama herkes tarafından bilinen şeyler var. Amerikalılar
hamburgerin kimliğini sahiplendiler, onu standarda sokarak bir kültür elçisi
gibi kullandılar. Mc Donald’s firması ise hamburgeri seri imalata soktu ve bir
devrim yaptı. Bugün sadece Amerika sınırları içinde bir günde 27 milyon, bir
yılda 10 milyar hamburger satılıyor. 20 milyon büyükbaş hayvan sadece hamburger
yapımında kullanılmak üzere kesiliyor. Hamburger satan restoran zincirlerinin
ciroları milyarlarca doları buluyor. Üstelik fast food ve Amerikan kültürü
hızla yayılıyor.
Bu arada
belirtmeden edemeyeceğim: Bizim de fast food ürünlerimiz, yemeklerimiz var.
Yeter ki doğru yapalım ve tanıtalım. Dünya bizim doğru yapılmış kebap ve
dönerimizi yese bir daha hamburgere dönüp de şöyle bir bakmaz bile.
LEZZETLİ BİR HAMBURGERİN HAZIRLANIŞI
Doğru bir
hamburger yapıldığı zaman hiçbir şekilde zararlı değildir; tam tersi beleyici,
yararlı, fevkalade lezzetli bir yiyecektir. Dananın döş kısmından elde edeceğimiz
%20 yağ oranlı eti, iri çekilmiş kıyma ya da bıçak sırtıyla kıyma haline
getirerek hamburger köftesini hazırlayabiliriz.
Kıymaya tuz ve
karabiber katılmalı -fakat tuz deniz tuzu olacak karabiber de değirmen
karabiber olacak-; bunun dışında ete başka hiç bir şeyin katılmasına gerek
yoktur. Herkes damak tadına göre de bir köfte hazırlayabilir ama şunu unutmamak
lazım etin içerisine ne kadar fazla şey katarsanız, doğasını, lezzetini o kadar
çok kaybetmesine neden olursunuz.
Bu kıymayı
dilediğiniz gibi 100-150-200 gramlık porsiyonlar halinde, yuvarlak köfte haline
getirebilirsiniz. Köfteyi ızgarada mühürleyerek pişirmeliyiz; etin lezzeti,
suyu içerisinde kalsın. Doğru seçilmiş veya hazırlanmış hamburger ekmeği ve
diri, taze haldeki yeşillikler hamburgeri çok daha lezzetli yapacaktır.
Yeşillikleri yıkadıktan sonra üzerindeki suyun iyice süzülmesini sağlayın; aksi
takdirde ekmeği ıslatır veya parçalanmasına sebep olur. Damak tadınıza göre
ketçap, hardal ve çeşitli soslar koyabilirsiniz. Ama bizim tavsiyemiz kendi
damak tadınıza göre güzel bir sos hazırlayıp kullanmanız.
Büyük
marketlerde veya fırınlarda hazır hamburger ekmekleri bulmak mümkün. Kendiniz
de evde kolay bir şekilde bu ekmeği yapabilirsiniz.
Hamburgerinizi
kolay ısırabilmek ve çiğneyebilmek için ön görülen kalınlığın iki parmak
civarında olması gerekir.
Fast Food’daki Değişim
Fast food
tüketimine yeni soluk getiren mekânlar her geçen gün artıyor. Sağlıksız olarak
gördüğümüz bu hızlı tüketim daha iyi hale getirildi. Burgerlerde çeşit,
beklentileri karşılayacak derecede zenginleşti. İnanılmaz lezzetli ve çok
farklı sunumlarla hamburgerler yapılıyor. Bir de
veggie burger var; et içermiyor ve istediğiniz şekilde hazırlanıyor.
Türkiye şu an neredeyse dünyanın en pahalı etini tüketiyor. İşletmeler karlılık oranını arttırmak veya daha uygun fiyata satmak için çeşitli hilelere başvurabiliyorlar. Bu yüzden hamburgerin ev yapımı olması veya güvendiğiniz, bildiğiniz markaların tercih edilmesi daha sağlıklı olacaktır.
Haçlı Seferleri Avrupa Mutfağını Nasıl Baştan Aşağı Değiştirdi?
11. yüzyılda bir İngiliz köylüsü sadece tuz ve hardal biliyordu. Haçlı Seferleri sonrası dönen şövalyeler, tarçın, safran, karanfil getirdi. Anadolu bu devrimin tam ortasındaydı.
Haçlılar Dönmeden Önce: Bir İngiliz Köylüsünün Mutfağı
11. yüzyılın sonlarında, bir İngiliz köylüsünün mutfağında yılda belki üç, belki dört baharat görürdünüz: tuz, hardal, biraz da kimyon. Sofralar tekdüzeydi; et tuzlanır, sebzeler haşlanır, ekmek mayasız yenirdi. Lezzet, bildiğimiz anlamda bir kavram bile değildi. Oysa sadece iki yüzyıl sonra, 13. yüzyılın sonunda, bir Venedik tüccarının kilerinde tarçın, karanfil, safran, karabiber, muskat, zencefil, kakule — saymakla bitmeyen bir baharat ordusu vardı. Bu dönüşümün arkasındaki katalizör ise ne bir aşçıbaşı ne de bir kâşifti; Haçlı Seferleri’ydi.
A Taste of the Past podcast’inin son bölümlerinde, Orta Çağ mutfak tarihçileri bu dönüşümü “Yemek tarihinin en büyük kültürel alışverişlerinden biri” olarak tanımlıyor. Ve bu alışverişin tam ortasında Anadolu vardı. Bizans, Selçuklu ve Osmanlı toprakları, doğunun baharatını batının aç sofralarına taşıyan köprünün ta kendisiydi.
Haçlı Seferleri Mutfağa Ne Getirdi?
1096’da başlayan ve iki yüzyıl boyunca aralıklarla devam eden Haçlı Seferleri, sadece birer askerî harekat değil, aynı zamanda benzeri görülmemiş bir gastronomi transferiydi. Şövalyeler, Kudüs’e varmak için Anadolu’dan, Suriye’den, Filistin’den geçtiler; geçerken gördükleri pazarları, tattıkları yemekleri, kokladıkları baharatları unutamadılar.
İşte Haçlı Seferleri’nin Avrupa mutfağına kazandırdıkları:
Tarçın ve karanfil — Orta Doğu’dan Avrupa’ya ilk kez büyük miktarlarda geldi. 12. yüzyıl öncesi Avrupa’da neredeyse bilinmiyordu.
Safran — Haçlılar, Anadolu ve İran’dan safran yetiştirme tekniklerini öğrendiler. İspanya ve İtalya’da safran tarlaları bu dönemde kuruldu.
Şeker kamışı — Haçlılar, Suriye ve Kıbrıs’ta şeker kamışı plantasyonlarıyla tanıştı. Avrupa’ya şeker, Haçlı Seferleri sonrası girdi.
Narenciye — Limon, portakal, turunç gibi meyveler Haçlılar tarafından Akdeniz’in kuzeyine taşındı.
Pirinç ve makarna — Doğu Akdeniz mutfağından öğrenilen pirinç pilavı ve makarna teknikleri, İtalya üzerinden tüm Avrupa’ya yayıldı.
Anadolu: Baharat Yolunun Tam Ortası
Bu hikâyenin bizim için ayrı bir önemi var. Anadolu, Haçlı Seferleri boyunca baharat yolunun tam ortasındaydı. Konya, Kayseri, Antakya, Urfa gibi şehirler, doğudan gelen baharatın batıya aktığı ticaret merkezleriydi. Selçuklu kervansarayları, hem tüccarlara hem de lezzete ev sahipliği yaptı. Dahası, Osmanlı’nın yükselişiyle birlikte bu merkezler daha da güçlendi ve Venedik ile Ceneviz, baharat ticaretinde Osmanlı’ya bağımlı hale geldi.
İşin ilginç tarafı şu: Osmanlı mutfağı, Haçlıların Avrupa’ya taşıdığı baharatların çoğuna zaten sahipti. Topkapı Sarayı’nın mutfak defterlerinde safran, tarçın, karanfil, muskat, karabiber günlük kullanımdaydı. Yani Avrupa, Haçlı Seferleri sayesinde Osmanlı’nın yüzyıllardır bildiği bir mutfak seviyesine yeni yeni ulaşıyordu.
Marsilya, Venedik ve Ceneviz limanları, 13. yüzyılda baharat ticaretinin Avrupa’daki üç büyük merkezi haline geldi. Bu limanlardan içeri giren her gemi, sadece ticari bir mal değil, bir kültür taşıyordu. Ve bu kültür, kısa sürede Avrupa’nın dört bir yanındaki mutfakları dönüştürdü.
Mutfak Magazin’den: Bugün mutfağımızda kullandığımız tarçın, karanfil ve safran gibi baharatların hikâyesi, aslında Haçlı Seferleri’nin ve Anadolu’nun tam ortasında olduğu büyük bir kültürel alışverişin mirasıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
Haçlı Seferleri olmasaydı Avrupa mutfağı nasıl olurdu?
Büyük ihtimalle çok daha sade, tuz ve hardal ağırlıklı kalmaya devam ederdi. Baharat çeşitliliğinin Avrupa’ya girişi, doğrudan Haçlı Seferleri ve sonrasında gelişen ticaret yolları sayesinde olmuştur.
Osmanlı mutfağı bu süreçte nasıl etkilendi?
Osmanlı mutfağı, Haçlı Seferleri’nden etkilenmekten çok, baharat ticaretinin kontrolünü elinde tutarak Avrupa mutfağını etkiledi. Baharat yollarının Osmanlı kontrolüne geçmesi, Avrupalıları yeni deniz yolları aramaya iten faktörlerden biri oldu.
Orta Çağ’da en pahalı baharat hangisiydi?
Safran, açık ara en pahalı baharattı. Bir kilo safran, bir at fiyatına eşitti. Karabiber ise “karşılıksız para” olarak kullanılabilecek kadar değerliydi — kira ve vergi ödemelerinde karabiber kabul edilirdi.
Türk mutfağında Haçlı Seferleri’nin izleri var mı?
Dolaylı olarak evet. Anadolu’nun baharat ticaretindeki merkezî konumu, Selçuklu ve Osmanlı mutfaklarının zenginleşmesini sağladı. Bugün kullandığımız birçok baharat ve pişirme tekniği, bu tarihî ticaret yollarının mirasıdır.
Ziyafet Yollarında Bir Seyyah: İbn Battuta’nın Gözüyle 14. Yüzyıl Anadolu ve Dünya Mutfakları
İbn Battuta’nın 14. yüzyıl seyahatnamesinde yemek; diplomasinin, iktidarın ve misafirperverliğin ta kendisiydi. Anadolu ahilik sofralarından Delhi saray ziyafetlerine uzanan bir gastronomi yolculuğu.
Orta Çağ’ın en büyük gezgini İbn Battuta, 30 yıllık seyahatinde 40’tan fazla ülkeye ayak bastı. Ama onun seyahatnamesini asıl benzersiz kılan şey, gittiği her yerde önüne konan sofraları aynı bir gastronomi yazarı titizliğiyle kaydetmesiydi. 14. yüzyıl dünyasında yemek, bir karın doyurma eyleminden çok daha fazlasıydı; diplomasinin, inancın ve iktidarın ta kendisiydi.
Sofra Bir Savaş Alanıdır
1304’te Fas’ın Tanca şehrinde doğan İbn Battuta, 21 yaşında hac vazifesi için çıktığı yolda tam 30 yıl boyunca eve dönmedi. Kuzey Afrika’dan başlayan rotası onu Anadolu’ya, İran’a, Hindistan’a, Maldivler’e, Çin’e, Endülüs’e ve Sahra Altı Afrika’ya kadar götürdü. Modern coğrafyayla söylersek 44 ülke — üstelik bunu 14. yüzyılda, deve ve yelkenliyle yaptı.
Fakat bizi asıl ilgilendiren, Battuta’nın bu uçsuz bucaksız coğrafyada karşılaştığı yemek kültürüne dair bıraktığı kayıtlar. Seyahatnamesini (Rıhle) karıştırdığınızda, yemeğin Orta Çağ dünyasında nasıl bir güç aracı olarak işlediğini adım adım görürsünüz.
Battuta’nın gözünde sofra, asla sadece sofra değildi. Bir hükümdarın sofrasının zenginliği, iktidarının ölçüsüydü. Önünüze konan ekmek, size biçilen değerin ifadesiydi. Paylaşılan bir tas çorba, bazen bir barış antlaşmasından daha güçlüydü.
Anadolu’nun Kapısı: Ahilik Sofraları
Battuta’nın Anadolu seyahati bizim için ayrı bir hazine. 1330’ların başında Alanya’da karaya ayak basan seyyah, Anadolu beyliklerini köy köy, şehir şehir dolaştı. En çok da “Ahî” teşkilatının misafirperverliğinden etkilendi.
Yazdığına göre, Anadolu’nun her köşesinde Ahî zaviyeleri onu ağırlamak için adeta yarışıyordu. Bu zaviyelerde karşılaştığı manzarayı şöyle anlatıyor:
“Önümüze önce helva ve ballı tatlılar getirdiler. Ardından kızarmış et, pilav ve çeşit çeşit yahniler geldi. En sonunda meyve ve şerbet ikram ettiler. Yemek boyunca hiçbir masraftan kaçınılmadığını, her şeyin en iyisinin sunulduğunu gördüm.”
Burada kritik bir nokta var: Battuta bir yabancı, üstelik Kuzey Afrikalı bir seyyahtı. Ancak Ahî teşkilatı için misafir — kim olursa olsun — kutsaldı. Bu gelenek, bugün hâlâ Anadolu’da “Tanrı misafiri” deyişiyle yaşamaya devam ediyor.
Battuta’nın Denizli, Konya, Kayseri, Sivas ve Erzurum notlarında tekrar eden bir tema var: Yemek, sadece karın doyurma aracı değil, bir topluluğa kabul edilme ritüeli. Bir kase çorba içmeden yola devam etmek, ev sahibine yapılmış en büyük hakaret sayılıyordu.
Hindistan’da İktidar Sofraları
Anadolu’dan sonra Battuta’nın rotası Hindistan’a yöneldi. Delhi Sultanı Muhammed bin Tuğluk’un sarayında geçirdiği yıllar, belki de seyahatinin gastronomi açısından en şaşaalı bölümü.
Sultanın verdiği ziyafetleri anlatırken Battuta’nın dili adeta tutuluyor. Bir akşam yemeğinde 40 çeşit yemek sayıyor: Baharatlı kuzu tandır, safranlı sütlaç, gül suyuyla tatlandırılmış pilavlar, Hindistan cevizi ve bademle zenginleştirilmiş et yahnileri…
Ama asıl çarpıcı olan, yemeğin saray protokolündeki yeri. Sultanın sofrasında nereye oturduğunuz, hangi tabaktan yediğiniz ve size kaç kap yemek ikram edildiği — hepsi ama hepsi — hiyerarşideki yerinizi gösteriyordu. Battuta sultandan büyük saygı gördüğü için kendisine 12 kap yemek sunulduğunu özellikle belirtir. Bu, en üst düzey protokol anlamına geliyordu.
Bugün baktığımızda, Michelin yıldızlı restoranlardaki “tasting menu” kavramının izlerini 700 yıl önce Delhi saraylarında görmek mümkün. O dönemde yemek, tıpkı bugün fine dining’de olduğu gibi, bir “gösteri” ve “statü” aracıydı.
Afrika’dan Çin’e: Aynı Tencerenin Farklı Halleri
Battuta’nın en büyüleyici gözlemlerinden biri de aynı malzemenin farklı coğrafyalarda nasıl bambaşka şekillerde pişirildiğine dair.
Pirinci ele alalım. Battuta, Batı Afrika’da pirincin hurma yağı ve balıkla pişirildiğini, Anadolu’da tereyağı ve et suyuyla zenginleştirildiğini, Hindistan’da safran ve kakuleyle taçlandırıldığını, Çin’de ise bambu buharda sade olarak sunulduğunu tek tek kaydetmiş.
Bu, aslında bugün bizim “coğrafi işaretli ürün” dediğimiz kavramın 14. yüzyıldaki yansıması. Bir malzeme, nerede yetiştiğinden çok kimin elinde, nasıl piştiğine bağlı olarak kimlik kazanıyordu.
Battuta’nın Çin notları ayrıca ilginç. Çinlilerin gözleme benzeri ekmekler yaptığını, çubukla yemek yediklerini ve her öğünde çay içtiklerini şaşkınlıkla anlatıyor. Bu, bir Kuzey Afrikalı için tamamen yabancı bir kültürdü. Ama Battuta asla “tuhaf” ya da “ilkel” demiyor; sadece gözlemliyor ve kaydediyor. Bu objektif bakışı, onu döneminin diğer seyyahlarından ayıran en önemli özelliklerinden biri.
Bir Seyyahın Mirası: Bugüne Kalan Ne?
Öncelikle şunu anlıyoruz: Yemek kültürü, sanıldığı kadar hızlı değişmiyor. Battuta’nın Anadolu’da gördüğü misafir ağırlama ritüelleri, bugün hâlâ bu toprakların en güçlü kültürel kodlarından biri. Keşkeği, pilavı, helvası; Anadolu sofrasının temel taşları aradan geçen yedi yüzyıla rağmen yerli yerinde.
İkincisi, yemek ve diplomasi arasındaki ilişki çağlar boyu değişmemiş. Devlet ziyafetleri, iş yemekleri, bayram sofraları — hepsi aynı kökenden besleniyor: Yemek, insanları birleştirmenin en eski ve en güçlü yolu.
Üçüncüsü, İbn Battuta bize “merak”ın değerini gösteriyor. Gittiği her yerde yeni lezzetlere açık olması, yargılamadan tatması ve kaydetmesi sayesinde bugün elimizde eşsiz bir kaynak var. 14. yüzyıl dünyasının mutfak haritasını onun sayesinde çıkarabiliyoruz.
Sofraya Dair Son Söz
İbn Battuta’nın seyahatnamesini okurken şöyle bir duyguya kapılıyorsunuz: Yemek, insanlığın ortak dilidir. Hükümdar da olsanız, derviş de, köylü de; aç olduğunuzda aynı şeyi hissediyor, tok olduğunuzda aynı memnuniyeti yaşıyorsunuz.
Battuta’nın notlarında en dokunaklı satırlardan biri, yıllar sonra memleketi Fas’a döndüğünde yazdıkları:
“Bütün bu yıllar boyunca sayısız sofranın misafiri olmuştum. Ama annemin pişirdiği mercimek çorbasının yerini hiçbir şey tutmadı.”
İşte gastronominin asıl büyüsü de burada: Dünyayı dolaşabilir, en görkemli ziyafetlere oturabilirsiniz. Ama aidiyet duygusu, her zaman çocukluğunuzun kokularında saklıdır.
Dünya mutfağının “altın standardı” olarak kabul edilen İtalyan San Marzano domatesi, iklim krizi ve küresel tedarik zinciri sorunları nedeniyle sarsılıyor. Ancak bu kriz, Türkiye gibi bir domates cenneti için yeni bir fırsatın kapılarını aralıyor: Çanakkale ve Ayaş’ın o eşsiz lezzet mirası.
İtalyan Efsanesi ve Değişen İklim
Vesuvius yanardağının küllü topraklarında yetişen San Marzano, yıllardır pizza ve sos dünyasının tartışmasız lideriydi. Fakat son yıllarda yükselen sıcaklıklar ve su sıkıntısı, bu domatesin karakterini ve verimliliğini etkilemeye başladı. Konserve devleri, artık sadece İtalya’ya bağlı kalmanın risklerini hesaplıyor.
Çanakkale’nin Rüzgarı, Ayaş’ın Toprağı
Bu noktada gözler Anadolu’ya çevriliyor. Türkiye’nin yerel çeşitleri, özellikle o kendine has kokusu ve dokusuyla Çanakkale domatesi ve etli yapısıyla Ayaş domatesi, endüstriyel sosların ötesinde bir potansiyele sahip. San Marzano’nun o “pazarlama mucizesi” karşısında bizim domateslerimizin en büyük eksiği hikayeleştirme.
Gelenekselden Küresele: Salça ve Konserve
Bizim mutfağımızda domatesin en saf hali salçadır. Güneşte kurutulan, emeğin ve zamanın yoğunlaştığı o lezzet, bugün dünyanın en lüks restoranlarında “umami bombası” olarak kullanılmaya aday. San Marzano efsanesi gerilerken, Anadolu’nun yerel tohumlarıyla yapılan konserveler sadece birer mutfak ürünü değil, birer ekonomik değer haline gelebilir.