Connect with us

Haberler

ANADOLU’NUN TAT BELLEĞİNDEN GELECEĞE…

Anadolu kendine has “tat belleğini” yaratırken binlerce yıl boyunca göç yolunda buluşmalar, göçten arda kalanların sofraya etkisiyle, hanların hamamların zamana bıraktıkları hepsi yemeğin hissettirdiklerini geleceğe taşıdı.

TAHIL HAFIZASI

Gıda israfı bir tarafta dursun yemeğin geleceği, oldukça stratejik tarım endüstrisinin en önemli parçası. “Yemek sanatı” kavramı, gelecekte yemeğin toplumları yönlendirmede ne kadar iddialı bir rol üstleneceğinin sinyalini veriyor.

Coğrafyanın tat belleği hiç kuşkusuz dünün çocukları olan bizleri ziyadesiyle etkiledi. Halil İbrahim sofralarının bolluk ve bereket algısı, paylaşmanın değeriyle zenginleşti çoğaldı. Dimağımıza saklı tatların hafızasında Anadolu uygarlıklarının tarım ve yemek hikayeleri saklı. Anadolu coğrafyasının lezzet paletinde Mezopotamya’nın toprağa karışmış güneşi, tohumun genetik mirası var. Dede Korkut masalları, Tapduk Emre’den miras nasihatler, Ezo gelinin dillere destan aşkı, tahılın süneyle mücadelesi “kımıl” oyunu tat hafızasının tarihini, tarifini oluşturdu. Taşkale tahıl ambarları, Divle Obruk zamana iliştirilmiş lezzetler saklıyor anılarında. Doğanın içine oyulmuş “tat sığınakları” geleneği, geleceği koruyan oyuklar.

Düğünler, cenazeler, doğum, gelin alma, kız isteme, sünnet her biri başka bir görsel şöleni belleğinin arka odasında yüzyıllar boyu saklayıp günümüze taşıdı.

Anadolu kendine has “tat belleğini” yaratırken binlerce yıl boyunca göç yolunda buluşmalar, göçten arda kalanların sofraya etkisiyle, hanların hamamların zamana bıraktıkları hepsi yemeğin hissettirdiklerini geleceğe taşıdı.

Baharat yoluyla başlayan kıtalar arası tat buluşmaları dünya mutfaklarını, aş kavramını başka bir geleceğe taşıdı.

Yeni dönem tabaklar, “tarihin mutfağında pişen tarifleri”  farklı sanat ve teknoloji ile buluşturup “zamansız tat hafızası” kavramını oluşturuyor.

Tat belleğinin geçmişine biraz bakalım mı?

Hititler her türlü meyve sebzeyi tahıla ekleyip Tanrılara reverans ettiler. Selçuklu tasavvuf sofrasında tuz ekmek hakkına paylaştı bir parça ekmeği, Osmanlı kuyruk yağı ile zenginleştirdi her ne varsa kilerinde.

Tarihin yeni zamanın düş olduğu yıllardan arta kalan zamanlarda sanayi devrimiyle hayata tutunda binlerce yıllık yokluk belleğiyle insanlık. Meyveleri sebzeleri koruyacak soğuk mu soğuk kutular, hayatına lezzet katarken çoğu zaman insanlığı mutlu etmeye yetmedi. Teknoloji bir çığ gibi gelse de belleğe hemhal olmuş tat tortuları, onu geçmişinden koparamadı.

1920’lere gelindiğinde modern insanın anılarına;  balonlu sakız tanıklık etmemişti henüz. Yumuşak dondurma dediğimiz “soft ıce cream” de yoktu elbette. Patlayan şeker, Red Bull laboratuvar raflarında icat kontenjanından doğru zamanı bekliyordu. Çoğu zaman “tıbbi tat” olarak yaratılan bir çok ürün zamanla popüler yiyecek içecek kültürüne dönüşüyordu.

Yeni nesil “tat sanatı” gıda endüstrisinin iştahını kabartmaya devam ediyordu bir zamanlar. Modern insan için yemek mutluluktan değil, dert küpüyle doluyordu çoğu zaman. Osmanlı Has fırında “yenilebilir sağlık kavramı” ile sofrasını kurarken aş ve deva aynı tabakta buluşuyordu. Diyet ve sağlık kavramı Sokrates, Platon gibi Antik Yunan filozoflarının vejeteryan beslenme modelinin başlangıcını oluşturuyordu. Modern tat mirasımız son 100 yılda keyif, eğlence, görsel şölen, uygun fiyat, gıdaya erişim gibi bir çok farklı unsur ile tasarlanıyordu.

KİŞİSELLEŞTİRİLMİŞ TAT DİZAYNI

Kişiselleştirilmiş beslenme 2030 yılına doğru dünyanın birçok ülkesinde yasal olarak belirli düzenlemelerle gelecek. Kişiye özel beslenmenin sağlık için gerekliliği bir yana gerekli tarımsal hammaddeyi üretmek geleceğin “tarım teknoloji” sarmalında ciddi bir uzmanlık gerektiriyor.

“Tat Rönesansı” geleceğin beslenme kaynaklarını ve etkilerini ortaya koyuyor. Altında; gezegene karşı duyarlılıklar, zorunlu seçimler, gıdaya erişim konusunda yaşanan olumsuzlukların etkileri var.

Bilimsel araştırmalar besinlerin herkeste aynı sonucu vermediği gerçeğini çoktan kabul etti bile. Bazı insanlar şekerli dondurma yediğinde kan şekeri yükselirken, diğerlerinin glikoz seviyeleri değişmiyor. Doğanın kadim bilgileri gibi bilimin tartışmalı alanları da giderek büyüyor. Sonuç; “kişiselleştirilmiş beslenme” geleceğin yıldızı. Genetik miras, coğrafyanın etkisi, aile dizilimi hepsi kişiye yemeğin kodları.

AÇLIK TERMOSTATI

“Açlık termostatı” coğrafyanın tokluk geçmişiyle, açlık travmalarına ayarlı. Fazla yeme isteği aslında; gelecek “kıtlık” ihtimaline karşın vücudun sigortası olarak depolanıyor. Farkında olmasak da toplumsal iştahlarımız gıda endüstrisi tarafından sürekli tasarlanıyor.

İŞTAH AYAR MEKANİZMASI

Her yıl kişi başı ortalama 1 kg daha ağırlaşıyoruz. İştah ayar mekanizmaları bizim dışımızda reklamlar, ambalajlar, trendler, tarifler başlığı altında gıda endüstrisi tarafından dizayn ediliyor. Hiç kimse kendi “iştah ayarını” kendi yapamıyor. Bize kalsa günlük enerjinin 1/3’den daha azıyla ertesi günü atlatabiliriz. “Biyolojimize yapılan ince ayar” geleceğimizin “tat belleğine” izler bırakıyor.

DOST TEKNOLOJİ İLE GELECEĞİN TAT BELLEĞİ

BBC Focus dergisinde yayımlanan bir makaleye göre; gelecek on yılda genetik ve biyomoleküler bilim sayesinde tarımsal ürünlerin istenilen protein ve vitaminler bakımından zenginleştirilmesi sağlanacak.

Dünyanın en etkili DNA makası olan CRISPR Cas9 enzimi, biyoteknoloji ve genetiği kökten değiştiriyor. CRISPR insan DNA’sındaki genlerin tıpkı bilgisayara yazı yazar gibi kes-kopyala-yapıştır yöntemiyle yeniden düzenlenmesini sağlıyor

CRISPR Cas9 yöntemi, anne karnında süper kusursuz bebekler ya da mükemmel gıdalar için şans mı yoksa son mu? Gıdaların formları, akışkanlıkları, tatları, dayanıklılıkları, yaşattıkları haz hepsi geleceğin gıdaları için sadece başlangıç. Örneğin tahılda az olan metiyonun takviyesi başka bir tarım ürünü olan mısırdan alınabiliyor. 2008’de vücudun kalsiyum emilimin artıran değiştirilmiş havuçlar yaratıldı. Daha fazla protein içeren patates, daha fazla omega – 3 ve omega 6 yağına sahip keten tohumu proteince zenginleştirilmiş ürünlere örnek.

CRISPR-Cas9 yöntemi ile mutfaklarınızda,  alerjiyi tetiklemeyen yer fıstığına, et kadar yüksek protein taşıyan mercimeğe yer açın.

YENİ TATLARA TAT BELLEĞİNİZDE YER AÇIN

Baharat ve İpek yollarının keşfi tat zenginliğini yaratmış umaminin keşfi ile lezzet paleti iyice zenginleşmişti. Modern insan son 1000 yılın tat belleğini geleceğe taşıma konusunda oldukça hevesli adımlar atmışken; önümüzdeki yıllarda hiç bilmediğimiz yeni tatları keşfedeceğiz. Anadolu ata tohumu dalgasıyla uğraşırken tarımda teknoloji Silikon Vadisinin çoktan dikkatini çekti bile. Impossible Foods sürdürülebilir çevre dostu köfte olarak çoktan zincir oldu bile. Kimileri doğal olmayan gıda diye savaş bayrağını açsa da “dost teknoloji” kavramı tarım ve gıda endüstrisinin geleceği olacak.

TAT DİZAYNI

Gezen tozan tavuk reklamları şöyle dursun gıdanın geleceğinde tavuksuz yumurta gündemi belirleyecek gibi görünüyor. Şef Heston Blumenthal’ın “ “denizlerin sesi” yemeği yenirken deniz mahsullerinin lezzetlerini artırmak için dalgaların sesi dinletildi. Tabağın şekli, cipsin çıtırtısı, arka fondaki uğultu hepsi yemeğin lezzetini ve hissedilen hazzı etkileyen etmenlerden. “Nörogastronomi” marketingden sonra şimdi de tarım ve gıdanın gözdesi.

Geleceğin lezzet bileşenleri, yemek algısı, sağlık kavramı hiç kuşkusuz güçlü ülkelerin tarım politikalarıyla şekillenecek. Arıtılmış gerçeklik, aromatik sesler, kontrollü ışık oyunları hepsi geleceğin beslenme algısının bir parçası olacak. Tahıl tüketirken arka planda akan Göbeklitepe görüntüsü hiç kuşkusuz onun antik mutfakların bir parçası olduğu gerçeğini beyne iletirken tat reseptörlerini de yönlendirecek.

Kemoterapi alanların yaşadığı tat ve koku alma duyularını harekete geçirecek atıştırmalıklar

DARPA yüksek çözünürlüklü görsel – işitsel bilgileri ve potansiyel  koku ve tatları doğrudan beyne ileterek insan duyularını güçlendirmeyi amaçlayan implante edilebilir “sinir ara yüzleri” tasarlıyor.

Yenilebilir sprey boyalar, altın tozu uzun zamandır lüks yemek algısının konumlandırıldığı mutfaklarda sıkça kullanılıyor.

ÜÇ LOKMADAN İKİSİ ARI KAYNAKLI

Küresel tarımsal üretimin yaklaşık %35’i arılara ve diğer tozlayıcılara bağlı. tarım sisteminin merkezinde arılar var, afiyetle tükettiğimiz ilk 120 besinin % 75’inin tozlanması arılar sayesinde. Yediğimiz her üç lokmadan ikisi için arılara ihtiyacımız var. İhtiyacımız olan  likopenlerin, A vitamininin, kalsiyum, folik asit, lipitler, çeşitli antioksidanların, C vitaminin % 90’dan fazlası  tozlayıcılar tarafından çoğaltılan; sert kabuklu yemişler, meyveler, sebzelerden aldığımızı biliyor muydunuz.

Arıların, doğanın muazzam işleyişine katkısı nicelikten daha çok nitelik olarak önemli. Şöyle ki et için gerekli hayvanların, rüzgar ile tozlanan tahılların arılara belki ihtiyacı yok ama bir dilim ekmeğe, bir parça ete lezzet katan sosun aroması arıların tozladığı tarımsal ürünlerden geliyor. “tat belleği” için arılar kalite artırıcı, içerik oluşturucu misyon üstleniyor.

DÜNYANIN TADI ARILARDA

Mc Donald’s’ın 1975 yılında piyasaya sürdüğü ünlü Big Mac hamburger, tarihinin en büyük satışını yapar. Bir araştırmacı Big Mac ve arılar arasındaki “tat ilişkisini” araştırır. Yapılan araştırmada hamburger içerisinde bulunan 19 farklı tarımsal ürünün tozlanmasında arının rolüne bakar. Arının tozlayıcı olarak aktif rol aldığı ürünler hamburgerden çıkarılır. Arıların tozladığı meralardaki yoncaları yiyen sığırların eti, ekmeğe konulan susamın çiçeği, kıtır marulları, sosa konan baharatları tozlayan arılar hepsi çıkarıldığında hamburger tatsız tuzsuz bir yiyeceğe dönüşür. İşte arının tarımsal üretimdeki “tat belleğindeki rolü” bu şekilde bilimsel olarak açıklanır. Sonuç arılar olmaz ise dünya var olmaya devam eder ama bu kadar lezzetli olur mu asla.

YENİ ÇAĞIN EĞLENCESİ MUTFAK

Mutfakta yaratıcılık antik dönemlerden kalma keyifli bir gelenek. Taşınabilir fırınlar, öğütme makinaları modern mutfakların yıldızlarına uzak ara teknolojik buluşlardı zamanında. Sıvı nitrojen, espuma profesyonel ligden ev mutfaklarına transfer oldu bile. Şimdi mutfaklarda deneyim yaratma zamanı. Julyen doğranmış patatesler, halka soğanlar, parmak patatesler bir tıkla robot şefimizin elinden.

DOĞAL GIDALAR YETERİ KADAR DOĞAL MI?

Tadına doyulmaz doğal ürün dediğimiz binlerce tarımsal ürünün yabani formları günümüz biçiminden oldukça farklıydı. Turuncu havuç başlangıçta kar beyazı ve cılız bir sebzeydi. Eskinin şeftalisi zamanında kiraza benzeyen tuzlu bir meyveydi. Karpuzlar küçük, sert ve acıydı. Patlıcan beyaz yumurta görünümlü sevimli bir sebzeydi.

Şunu unutmamak gerek ki insanoğlu da türünün en verimli ve biricik örneklerini günümüze taşıdı. Hala daha en güzelini, en akıllısını doğurmak üzere yaptığımız basit aşksal seçimler aslında doğal seleksiyon ve ıslahın ta kendisi.

Dünyanın %40’ı fazla kilolu. Şimdiye kadar henüz obeziteye karşı verdiği savaşı kazanan ülke yok. Çözüm, kaloriyi düşürmekte. Oysa gönlü yoksul, gözü doymayanların yaşadığı gezegende sonuç; varlık içinde yokluk çekenlerin yaratığı travmalar. Bu nedenle gıda mühendisleri; inert mineral partiküllerini şekerle kaplayarak dile temas eden yüzey alanını artırdılar. Bu sayede daha az şeker kullanarak daha tatlı yiyecekler üretiliyor. Gıda endüstrisindeki her eğilim, uygun hammadde ihtiyacını doğuruyor. Tüm bunların vardığı nokta tohumculuğun teknolojiyle buluşması. “Buğdayla koyun gerisi oyun” diyen atalarımızın fütürist bakış açısı geleceğin gıdaları için doğru yolu işaret ediyor.

Robotik mutfaklar, 3d yazıcılardan çıkma tasarım yemekler, geleceğin tarımını tasarlayanlara ipucu niteliğinde yeter ki; işitmemiz gereken sese kulak verelim.

Ez cümle; geçmişin tohumundan toprağa düşen izler, geleceğin tat belleğine methiyeler düzüyor….

Tamamını Oku

Haberler

Honaz Çatılarında Rüzgarla Kurutulan Cennet Hurması

Honaz Dağı’nın sert poyrazıyla çatılarda iplere asılarak kurutulan tescilli cennet hurması. Meyvenin kendi içinden çıkan doğal şeker kristalleri ve kurutma zanaatı.

Köy Evinin Çatısında Ahşap Askılarda İplere Dizilerek Rüzgarla Kurutulan Honaz Cennet Hurmaları

Ege ile Akdeniz’in kesiştiği Honaz Dağı’nın serin yamaçlarında, sonbaharın son yaprakları dökülürken Denizli’nin Honaz ilçesi adeta turuncunun en parlak tonuna boyanır. Evlerin çatı katları, teraslar, balkonlar ve özel olarak kurulan ahşap kurutma seraları; gökyüzünden sarkan yüz binlerce meyveyle dolup taşar. Coğrafi işaret tesciliyle tescillenen ‘Honaz Cennet Hurması’ (Trabzon hurması), hiçbir endüstriyel fırınlama veya kimyasal koruyucuya başvurulmadan, yalnızca Honaz Dağı’ndan esen poyraz rüzgârıyla kurutulan dünyanın en değerli doğal kurutma zanaatlarından biridir.

Kasım ayıyla birlikte başlayan hasatta meyveler, tam olgunlaşmadan sert ve parlak sarı-turuncu renkteyken ağaçlardan tek tek saplarıyla birlikte toplanır. Sap kısmı, kurutma işleminde hurmanın iplere bağlanmasını sağlayan en kritik noktadır. Hasat edilen tonlarca meyve, ilçe kadınlarının imece usulü çalıştığı tezgâhlarda özel bıçaklarla kabukları soyularak hazırlanır. Kabuğun çok ince soyulması meyvenin içindeki şekerin ve lifin dışarı sızmadan hapsolması için zorunludur.

İplere Dizilen Perdeler ve Poyrazın Doğal Kurutma Gücü

Kabuğu soyulan hurmalar, kalın keten iplere birbirine temas etmeyecek şekilde 15-20 santimetrelik aralıklarla bağlanır. Ardından çatılarda kurulan ahşap iskelelere boylu boyunca asılır. Dışarıdan bakıldığında evlerin pencerelerinden sarkan altın sarısı devasa perdeleri andıran bu düzenek, Honaz’ın kendine özgü mikroklimasıyla çalışır. Honaz Dağı’nın yüksek irtifasından inen kuru ve sert poyraz rüzgârı, meyvelerin çürümeden suyunu yavaş yavaş buharlaştırmasını sağlar.

Doğal Şeker Kristaliyle Kaplı İçi Bal Kıvamında Honaz Kuru Cennet Hurması

Meyvenin Kendi Özünden Doğan Beyaz Pudra Tabakası

Yaklaşık 30 ila 45 gün boyunca rüzgârın ve güneşin kucağında sallanan hurmaların dış yüzeyi koyulaşır, iç dokusu ise adeta yoğun bir marmelat ve bal kıvamına ulaşır. Kuruma sürecinin sonuna doğru meyvenin üzerinde kendiliğinden oluşan beyaz toz tabakası, tüketicilerin en çok merak ettiği gıda mucizelerinden biridir. Bu beyazlık kesinlikle nişasta veya pudra şekeri değildir; meyvenin içindeki doğal fruktoz ve glikoz şekerlerinin kuruma esnasında dış kabuğa sızarak kristalleşmesiyle meydana gelen doğal bir çiçeklenmedir (bloom).

Yüksek lif, vitamin ve mineral deposu olan kuru Honaz hurması; katkısız enerji kaynağı olarak hem Türkiye pazarında hem de Uzak Doğu’dan Avrupa’ya uzanan ihracat koridorunda büyük bir talep görüyor. Honazlı üreticilerin rüzgârla iş birliği yaparak geleceğe taşıdığı bu geleneksel hasat mesaisi, toprağın sunduğu cömertliğin en tatlı belgesidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Honaz cennet hurmasının üzerindeki beyaz tabaka nedir?

Meyvenin üzerindeki beyaz toz kesinlikle pudra şekeri veya un değildir; kuruma sırasında hurmanın kendi içindeki doğal meyve şekerlerinin yüzeye çıkarak kristalleşmesiyle oluşan tamamen doğal şeker katmanıdır.

Hurmalar neden iplere asılarak kurutulur?

Hurmaların birbirine değmeden dört bir yanından hava alması çürümesini önler. Honaz Dağı’ndan esen kuru rüzgârın meyvenin her noktasına eşit temas etmesi için asma yöntemi zorunludur.

Kurutma işlemi ne kadar sürer?

Meyvenin büyüklüğüne ve hava şartlarına bağlı olarak Honaz çatılarında doğal rüzgârla kuruma süreci 30 ila 45 gün arasında tamamlanır.

Tamamını Oku

Haberler

Meşe Odununa Karşı Yatay Dönen Erzurum Cağ Kebabı

Meşe közünde yatay dönerek kendi yağında pişen Erzurum cağ kebabı. Kuzu etinin cağ şişleriyle buluştuğu asırlık yayla mutfağı zanaatı ve pişirme sırları.

Meşe Odunu Alevleri Karşısında Dönen ve Cağ Şişine Takılan Erzurum Cağ Kebabı

Doğu Anadolu’nun sert ikliminde, Palandöken’in eteklerinde asırlardır pişen Erzurum cağ kebabı; Türkiye’nin dikey döner hegemonyasına karşı yatay odun ateşinde direnen en karakteristik et başyapıtıdır. Osmanlı seyyahlarının ve Evliya Çelebi’nin seyahatnamelerinde ‘ahbap kebabı’ olarak andığı bu kadim lezzet, yalnızca bir et yemeği değil; yayla hayvancılığının, meşe odunu közünün ve usta elinin milimetrik uyumunu simgeler. 2009 yılında Türk Patent ve Marka Kurumu (TÜRKPATENT) tarafından coğrafi işaret tesciliyle koruma altına alınan cağ kebabı, dikey dönerin aksine etin kendi yağıyla yıkanarak piştiği benzersiz bir termal döngü sunar.

Cağ kebabının lezzet omurgası, Erzurum ve Kars yaylalarında kekik ve gevenle beslenen bir yaşını doldurmamış süt kuzularının etinden gelir. But ve kol kısımlarından özenle ayrılan etler, yaprak inceliğinde açılarak zarlarından temizlenir. Ardından yalnızca kuru soğan suyu, kaya tuzu ve taze çekilmiş karabiberle harmanlanarak en az 24 saat soğuk kilerlerde dinlendirilir. Asla salça, sarımsak veya ağır baharatlar kullanılmaz; marine sosunun tek gayesi etin doğal lezzetini açığa çıkarmak ve liflerini yumuşatmaktır.

Yatay Şişin Sırrı: Kendi Yağında Karamelize Olan Et

Dinlenen etler, kalın bir demir mile kat kat dizilerek sıkıca bastırılır. İşte cağ kebabını benzersiz kılan devrim tam burada başlar: Şiş dikey değil, ocağın hemen yanına yatay olarak yerleştirilir. Ateş alttan değil, yan tarafta yanan kuru meşe odunlarından gelen saf köz ısısıyla ete vurur. Usta şişi ağır ağır çevirdikçe, etin üzerindeki doğal kuzu yağı eriyerek aşağı akıp ateşe damlamaz; etin çevresini sararak alt katmanlara süzülür. Bu sayede et asla kurumaz, kendi yağında çıtır bir karamelizasyon kazanır ve sululuğunu son lokmasına kadar korur.

Tandır Lavası Üzerinde Sumaklı Soğanla Sunulan Erzurum Cağ Kebabı Şişleri

Cağ Şişinin Batışı ve Bıçağın Saniyeler Süren Dansı

Meşe közünün karşısında altın sarısı bir kabuk bağlayan etin üzerine, adını bu yemeğe veren ‘cağ’ adlı yassı küçük metal şişler saplanır. Usta, sol eliyle cağı tutarken sağ elindeki kılıç gibi keskin döner bıçağıyla etin pişen dış yüzeyini cağın hizasından tek bir pürüzsüz hamleyle kesip ayırır. Şişe takılı kalan et, müşterinin isteğine göre ocağın önündeki közde birkaç saniye daha mühürlenerek ‘tatar’ (az pişmiş) veya tam kıvamında kızartılır.

Tandırda yeni pişmiş sıcacık lavaşın arasına cağ çekilerek yatırılır. Yanında piyazlık sumaklı kuru soğan, közlenmiş sivri biber ve taze süzme yoğurtla sunulan cağ kebabı, porsiyonla değil şiş sayısıyla servis edilir. Her yeni cağ, ateşten doğrudan sofraya konan bir sıcaklık tazeliğidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Erzurum cağ kebabı hangi etten yapılır?

Geleneksel tescilli cağ kebabı, Erzurum ve çevre yaylalarda doğal florayla beslenen genç kuzu etinden (but ve kol kısımlarından) hazırlanır.

Cağ kebabı neden dikey değil yatay pişirilir?

Yatay pişirme tekniğinde eriyen yağlar ateşe damlayıp alev oluşturmaz; etin üzerinde kalarak alt katmanları nemlendirir ve etin kurumasını önleyerek sulu kalmasını sağlar.

Cağ kebabında ‘Tatar’ ne anlama gelir?

Cağ şişine takılıp kesilen etin, kesildikten sonra tekrar köz üzerine yatırılmadan, sadece ön yüzünün piştiği sulu ve az pişmiş haliyle servis edilmesine yerel dilde ‘tatar’ denir.

Tamamını Oku

Haberler

Sinop Surlarında Torik Dilimlerini Tuza Mühürleyen Lakerda Ustaları

7. Sinop Lakerda Festivali’nde üç bin yıllık tuzlama geleneği gösteri mutfağına taşındı. Torik dilimlerinin omurilik kanalından arındırılıp kaya tuzunda olgunlaşma zanaatı.

Kırmızı Soğan Dilimleri ve Dereotu ile Beyaz Tabakta Sunulan Sinop Lakerdası

Karadeniz’in kuzeye uzanan en uç burnu Sinop’ta, hırçın dalgaların surlara çarptığı tarihi kale eteklerinde üç bin yıllık kadim bir balık saklama zanaatı yeniden hayat buldu. Bu yıl yedincisi düzenlenen Sinop Lakerda Festivali kapsamında, Tarihi Cezaevi yanındaki Eski Buzhane ile kale surları arasına devasa bir açık gösteri mutfağı kuruldu. Kuzey Anadolu Kalkınma Ajansı’nın (KUZKA) ‘Anadoludakiler’ projesi çatısı altında desteklediği organizasyonda; Türkiye’nin önde gelen şefleri, gastronomi yazarları, yerel üreticiler ve asırlık lakerda ustaları aynı tezgâhta buluştu.

Festivalin merkezinde, Karadeniz’in serin sularında yağlanan torik ve palamut balıklarının bozulmadan kış aylarına aktarılmasını sağlayan geleneksel tuzlama tekniği yer alıyor. 2023 yılında Türk Patent ve Marka Kurumu (TÜRKPATENT) tarafından mahreç işaretiyle tescillenen ‘Sinop Lakerdası’, adını İspanyolca ‘la kdda’ (tuzlanmış balık) ifadesinden alan ve antik çağlardan bu yana Sinop limanında yaşayan çok kültürlü denizcilik hafızasını temsil ediyor.

Kemik İliği Tel ile Boşaltılan ve Buzlu Suda Arınan Torik

Lakerda yapımı, dışarıdan bakıldığında yalnızca balığı tuza basmak gibi görünse de aslında cerrahi bir titizlik ve mikrobiyolojik bir arınma sürecidir. Sinoplu ustaların gösteri mutfağında uygulamalı olarak sergilediği ilk kural, balığın içindeki kan ve ilik dokusunun tamamen temizlenmesidir. Tezgâha alınan iri torik veya palamutlar, bağırsakları çıkarıldıktan sonra kalın halkalar (takoz) halinde kesilir. Ardından her dilimin omurilik kanalında kalan kan pıhtısı, ince bir bakır süpürge teli veya paslanmaz şiş yardımıyla tek tek boşaltılır.

Balık dilimleri, içinde tek bir damla kan kalmayana kadar günde üç kez suyu değiştirilerek buzlu tuzlu suda dinlendirilir. Bu aşama lakerdanın kalitesini belirleyen en kritik eşiktir; kanı tamamen akıtılmayan balık tuzlandığında kararır, acılaşır ve dokusu bozulur. İlikleri temizlenen etler, bembeyaz ve pürüzsüz bir fildişi rengine kavuştuğunda kurulanarak tuzlama evresine geçirilir.

Tarihi Buzhane ve Kale Surlarında Kurulan Sinop Lakerda Festivali Gösteri Mutfağı

Kuru Tuzlama Disiplini ve Tenekelerde Ağırlık Baskısı

Sinop lakerdasını İstanbul veya Ege usulü salamura lakerdalardan ayıran en temel fark, kuru tuzlama (dry-salting) yöntemiyle hazırlanmasıdır. Kurulanan balık takozlarının kesit yüzeyleri, iri taneli kaya tuzuna batırılır. Geleneksel ahşap fıçılara veya gıdaya uygun laklı tenekelere tabandan itibaren balıklar birbirine değecek şekilde sıkıca istiflenir. Her katın arasına bol kaya tuzu serpilir ve en üst kata temiz bir ahşap baskı tahtası ile ağır bir taş yerleştirilir.

Uygulanan ağırlık baskısı, ozmoz kuralları gereği balığın hücresel suyunu dışarı atmasını sağlar. Su dışarı çıktıkça tuz etin liflerine nüfuz eder ve torik etini pişirerek tereyağı gibi ipeksi, bıçakla kayan bir kıvama ulaştırır. Yaklaşık 15 ila 20 gün serin kilerlerde olgunlaşan lakerda, zeytinyağı ve taze kırmızı soğan eşliğinde sofraların baş tacı haline gelir.

14 Kasım Atölyesi: Unutulan Balık Turşuları ve Geleceğin Sofrası

Festival programında lakerdanın yanı sıra Karadeniz balıkçılığının kaybolmaya yüz tutmuş saklama teknikleri de yeniden gün ışığına çıkarıldı. 14 Kasım tarihli atölyelerde, antik dönemden miras kalan sirkeli ve defne yapraklı balık turşusu yapımı uygulamalı olarak genç aşçılara aktarıldı. KUZKA Genel Sekreteri Mehmet Akif Eraslan’ın da vurguladığı gibi, bu etkinlikler Sinop’un derin balıkçılık mirasını yalnızca nostaljik bir anı olarak tutmayı değil; şehri dört mevsim yaşayan bir gastronomi ve kıyı turizmi destinasyonuna dönüştürmeyi amaçlıyor.

Eski Buzhane surları arasında tuzun, denizin ve balıkçı emeğinin buluştuğu bu atmosfer; endüstriyel konserve çağında sabırla bekletilen el emeğinin kıymetini bir kez daha kanıtlıyor.

Sıkça Sorulan Sorular

Sinop Lakerdası hangi balıktan yapılır?

Geleneksel tescilli Sinop lakerdası torik balığından yapılır; torik bulunmadığı durumlarda ise Karadeniz’de sonbahar aylarında yağlanan iri palamuttan (zindandelen) üretilir.

Lakerdanın kemik iliği neden telle temizlenir?

Balık omurgasındaki kan ve ilik kalıntıları tuzlandığında etin kararmasına, koku yapmasına ve bozulmasına neden olur. Bakır veya çelik telle ilik kanalının boşaltılması etin beyaz ve kokusuz kalmasını sağlar.

Kuru tuzlama lakerda ile salamura arasındaki fark nedir?

Salamura suda tuz eritilerek yapılırken; kuru tuzlamada balık doğrudan kaya tuzuna bulanır ve üzerine konan taş baskıyla kendi suyunu salarak daha sıkı ve yoğun bir kıvama ulaşır.

Tamamını Oku