Lezzet tutkunlarına, yeni arayışlar peşindekilere,
“do it yourself”in tadını bir kere almış olanlara, yani ehlikeyiflere
yazılarımızda anlatmaya çalıştığımız füme teknikleri ve uygulamaları, gıdaların
daha uzun süre muhafaza edilebilmesi için bulunmuş, sonucu en lezzetli
yöntemlerden birisi…
Füme veya Türkçesiyle söyleyecek olursak tütsüleme,
isminden de anlaşıldığı gibi gıdaların duman altında hazırlanma işlemi.
Sistem şöyle çalışıyor:
Öncelikle balık ya da ette su miktarı düşürülüyor. Bu arada dumanın bileşiminde bulunan bazı maddeler ete geçerek bakteri ve mantarların üremesine engel oluyor. Yani zararları mikrobiyal gelişme durduruluyor.
Bu nasıl sağlanıyor?
Ürün, ateşi görmeden yalnızca
dumanla pişiriliyor.
Peki, tadı ne veriyor?
Dağlardaki yapraklarını dökmeyen ağaçların suya
yatırılmış talaşlarından elde edilen duman… Örneğin meşe, kiraz, ceviz, elma…
Bu ağaçlardan üretilen talaşlar kümes hayvanları, balık ve av hayvanları için
mükemmel. Bu talaş, barbekü kömürlerinin üzerine serpildiğinde de iyi sonuç
veriyor. Tabii gürgen, kestane, ıhlamur, kayısı, şeftali, nektarin, armut
ağaçları da kullanılabiliyor. İğne yapraklı, reçineli ağaçların talaşları
kullanıldığında yanma düzensiz olacağı, duman ürüne ağır reçine kokusu ve acı
is tadı vereceğinden tercih edilmiyor.
Tütsülemede başlıca iki yöntem var: Sıcak ve soğuk
dumanlama. Geçtiğimiz aylarda sıcak dumanlamadan söz etmiş, etli ve sütlü
ürünlerde nasıl kullanılacağına dair uygulamalı örnekler vermiştik.
Bu yazımızda sözünü edeceğimiz soğuk dumanlama,
adından da anlaşılacağı gibi 15-25 dereceler arasında yapılan tütsüleme. Ancak,
daha fazla donanım gerektiriyor; sıcak dumanlamada olduğu gibi mutfağımızda, ocağımızın
üstünde bile yapmamız mümkün değil. Açık havada, örneğin bahçemizin bir
köşesinde uygulayabileceğimiz bir yöntem…
Soğuk füme için temel kural, tütsülenecek ürünün
ısıdan uzakta bir yere koyulması ve dumanın buraya soğutularak getirilmesi. Yani
iki düzeneğimiz var, birisi daha önceki sayılarda anlattığıma benziyor. Onun içine
daha önceden ıslattığımız talaşlarımızı -örneğin bir döküm tava içinde-
koyuyor, alttan ısıtarak dumanın çıkmasını sağlıyoruz.
Bu dumanın transfer olacağı ikinci düzeneğimizi duman
ürettiğimizden biraz daha yüksek bir yere (duman, doğal olarak yükseldiği
için), 4-5 metre uzağa (dumanın soğuyabilmesi için) yerleştiriyoruz. Burada
tütsüleyeceğimiz ürünler de bulunuyor.
Yolda soğumuş duman, fırın diye adlandırabileceğimiz
bu ikinci düzeneğin altından giriyor, içinde yavaşça dolaşarak yukarıdaki tahliye
için ayarlı olması gereken bacadan uçup gidiyor.
Füme işlemi için ideal ortam sıcaklığı, 23-25 derece
arasında. Füme fırının ısısı ise yukarıda da belirttiğim gibi 15-25 derece
arası olmalı. Bu değerin üzerine çıkılırsa dumanlama sırasında ürün kokuşabiliyor.
Bu nedenle yaz aylarında özellikle soğuk füme yapmak tercih edilen bir işlem
değil. Sözünü ettiğim soğuk dumanlama da yine aynı sebeplerle genellikle soğuk
bölgelerde tercih ediliyor.
Bu arada, sıcak tütsülemenin 50-80 derece aralığında yapıldığını, tütsüleme süresinin 3-8 saat arasında olduğunu yazılarımızı ilk kez okuyanlar için hatırlatmalıyım. Bir diğer önemli bilgi; sıcak tütsüleme sonuçta tuz oranı az, su oranı fazla olduğundan, soğukta dumanlanmış ürünlere göre daha lezzetli sonuçlar vermekte. Ancak dayanma süresinin daha az olduğunu unutmamak gerekiyor.
Soğuk tütsüleme süresi en az 8-10 saatten başlayarak birkaç güne kadar hatta daha fazla sürebiliyor. Süreyi belirleyen etkenlerden birisi ortam sıcaklığı.
Diğer önemli etken ise bizim gözlemlememiz gereken,
ürünün değişen ağırlığı.
Hedef, dumanlanan ürünlerdeki su oranının yüzde 40’ın altına düşürülmesi. Bu nedenle tütsülenen ürünleri tartmak gerekiyor. Ancak ev yapımı fümeler daha hızlı tüketileceğinden, balığın yüzde 20’ler civarında su kaybetmesi tütsülenmenin sonlandırılması açısından yeterli olabiliyor. Uzun süre saklama amacıyla tütsülendiğinde ağırlık kaybetmenin izlenmesi çok daha önem kazanıyor…
Tütsüleme işlemi bittikten sonra ürünlerin streç filme sarılarak önce buzdolabında bir gün, sonra da derin soğutucuda yine bir günden az olmamak üzere bekletilmesinin zararlı bakterilerin oluşmaması için zorunlu olduğunu da unutmayalım.
Somon Örneğinde Fümeleme İçin
Hazırlık
Malzemeler
• Somon
• Rafine edilmemiş 3 avuç kadar kaya tuzu
• Yine aynı miktarda toz şeker
• Bir avuç dövülmüş karabiber
• 2 baş ince doğranmış sarımsak
• 2 demet dereotu
• Doğranmış 3 portakal ile 2 limon,
• Rendelenmiş 2 havuç
Hazırlanışı
Taze somon veya diğer yağlı olması tercih edilen bir
balık iyice yıkanır; içi çıkarılıp omurga kenarlarına bulaşmış kan pıhtıları ve
karın içi zarı temizlenir. Kafa ve solungaçlar bırakılabilir.
Tuz, şeker, karabiber ve sarımsak iyice karıştırılır. Yarısı
balığın üzerine sıvanır. Balığı alabilecek bir kaba veya folyoya limon ve
portakal üzerine dereotu ve havuç yayılır. Balık koyulduktan sonra kalan
karışım üzerine sürülür. Limon, portakal, dereotu ve havucun kalan bölümü de
buraya boca edilir, üzeri folyoyla kapatılır. Sabah-akşam altüst edilerek 2 gün
buzdolabında bekletilir.
Üçüncü gün akşamı akan suda yıkanır; iyice
kurulandıktan sonra zeytinyağı sıvanıp soğutucuda üstü kapatılmadan sabaha
kadar bekletilir.
Dördüncü gün önce rom veya votka sonra zeytinyağı ile
silinen balık tütsüleme, fırınına yerleştirilir.
Yemek Fotoğrafçılığında İştah Kabartan Optik Sırlar
Yemek fotoğrafçılığında iştah kabartan karelerin arkasındaki optik sırlar. Yan ışıkla vurgulanan mikro gölgeler, ters ışıkta parlayan yağ dokusu ve buhar estetiği.
Bir restoran menüsünü incelerken, gastronomi dergisinin sayfalarını çevirirken ya da dijital bir akışta gezinirken aniden iştahımızı kabartan, ağzımızı sulandıran ve bizi o yemeği tatmaya mecbur bırakan karelerin arkasında yalnızca şefin ustalığı değil; ışığın fiziksel açılarıyla oynayan yemek fotoğrafçılarının hassas gözü yer alır. Gastronomi dünyasında ‘gözle yemek’ kavramının bilimsel karşılığı olan yemek fotoğrafçılığı, sıradan bir nesne çekiminden tamamen farklı kurallara dayanır. Çünkü soğuyan bir çorba, sönen bir köpük veya kuruyan bir et dilimi karşısında fotoğrafçının saniyelerle yarışarak malzemenin en canlı anını dondurması gerekir.
Yemek fotoğrafçılığında yapılan en büyük amatör hata, tabağı doğrudan karşıdan veya yukarıdan patlatılan sert bir flaşla aydınlatmaktır. Doğrudan cepheden gelen düz ışık, tabağın tüm derinliğini yok eder; sosun parlaklığını beyaz bir lekeye dönüştürür ve yemeği plastik, yassı ve cansız gösterir. Oysa profesyonel yemek görselleştirmesinin tek bir altın kuralı vardır: Işık tabağa her zaman arkadan veya yandan (backlight / side-light) vurmalıdır.
Yanal Işığın Yarattığı Mikro Gölgeler ve Doku Zenginliği
Işık kaynağı tabağın hemen yanına veya saat 10-11 yönüne yerleştirildiğinde, tabağın üzerindeki her bir tanenin, susamın, et lifinin veya ekmek gözeneklerinin arkasında mikroskobik gölgeler oluşur. Fotoğraf sanatında ‘doku’ (texture) dediğimiz şey, aslında bu aydınlık ve karanlık noktaların yan yana gelmesidir. Yan ışık sayesinde çıtır bir böreğin kat kat yufkası, karamelize olmuş bir etin sulu kabuğu veya fırından yeni çıkmış bir ekmeğin unlu çatlakları adeta üç boyutlu bir kabartma gibi ekrandan fırlar.
Ters Işıkla Parlayan Yağ Parıltısı ve Dumanın Büyüsü
Tabağın arkasından gelen hafif eğimli ters ışık (backlight) ise özellikle sıcak yemeklerde ve soslarda büyüleyici bir atmosfer yaratır. Sıcak bir tabaktan yükselen narin su buharı ve duman, yalnızca arkadan aydınlatıldığında görünür hale gelir; cephe ışığında ise buhar tamamen kaybolur. Aynı şekilde zeytinyağının zümrüt yeşili parıltısı, taze balın akışkanlığı veya etin üzerindeki doğal yağ damlacıkları ters ışıkla aydınlandığında birer mücevher gibi parlayarak beyne doğrudan ‘tazelik ve lezzet’ sinyali gönderir.
Işığın sertliğini kırmak için kullanılan ipek difüzörler, gölgeleri yumuşatan beyaz köpük reflektörler ve yemek stilistinin cımbızla yerleştirdiği taze otlar; tabağı yalnızca bir besin olmaktan çıkarıp duyusal bir arzu nesnesine dönüştürür. Restoranların dijital çağda müşteriyi kapıdan içeri sokan ilk adımı, artık tabağın lezzeti kadar ışığın bu kusursuz geometrisinde atılıyor.
Sıkça Sorulan Sorular
Yemek fotoğrafı çekerken neden doğrudan flaş kullanılmaz?
Doğrudan cepheden gelen flaş ışığı tabağın derinliğini ve gölgelerini yok eder; yemeği düz, mat ve yapay göstererek iştah açıcı dokuyu tamamen siler.
Yemek çekiminde en ideal ışık açısı hangisidir?
Tabağın arkasından veya 45 derecelik yan tarafından gelen yumuşatılmış doğal pencere ışığı ya da difüze stüdyo ışığı dokuları ve parlaklığı en iyi ortaya çıkaran açıdır.
Sıcak yemekten çıkan buhar fotoğrafta nasıl net görünür?
Buhar yalnızca arkadan gelen ters ışıkla (backlight) aydınlatıldığında ve arka plan koyu tutulduğunda görünür hale gelir; önden gelen ışık buharı görünmez kılar.
Kafkasya’nın efsanevi hamur mimarisi Gürcü hinkalisi. On dokuz kıvrımlı bohça tekniği, içindeki sıcak et suyunu hüpletme ritüeli ve sofrada çatalsız tüketim adabı.
Kafkas Dağları’nın sisli zirvelerinden Tiflis’in taş sokaklarındaki asırlık mahzen lokantalarına uzanan Gürcistan gastronomi kültürünün en ikonik simgesi, şüphesiz dumanı tüten dev hamur bohçalarıyla masaya gelen hinkalidir (Khinkali). İlk bakışta mantının Kafkasya versiyonu gibi görünse de hinkali; içindeki sıcak et suyunu dışarı sızdırmadan hapseden akrobatik katlama mimarisi ve sofrada çatal-bıçağı kesinlikle reddeden katı ritüeliyle başlı başına bir gastronomi felsefesidir.
Hinkalinin doğuşu, Doğu Gürcistan’ın sarp dağ köylerine (Tuşeti ve Pşavi bölgelerine) dayanır. Dağ çobanlarının kış aylarında avladıkları dağ keçisi veya koyun etini korumak ve tek bir kapta doyurucu bir sıcak ziyafet kurmak amacıyla geliştirdiği bu reçete, zamanla kentsel Tiflis mutfağında dana ve domuz etinin kişniş, karabiber ve kimyonla harmanlandığı ‘Kalakuri’ tarzına evrilmiştir. Ancak harcı ne kadar lezzetli olursa olsun, hinkaliyi hinkali yapan asıl sınav hamurun mimarisindedir.
On Dokuz Kıvrımın Geometrisi: Çırağın Ustalık Sınavı
Sert, elastik ve açılırken yırtılmayan özel bir buğday hamuru daireler halinde kesilir. Ortasına sulu ve bol baharatlı çiğ kıyma harcı bırakılır. İşte bu noktada Gürcü mutfak hiyerarşisinin en katı kuralı devreye girer: Usta, hamurun kenarlarını parmak uçlarıyla akordeon gibi büzmeye başlar. Geleneksel bir hinkalinin tepe noktasında en az 19 kıvrım (pile) oluşturulması bir ustalık standardı olarak kabul edilir. Bu kıvrımlar yukarıda birleşerek ‘kudi’ (şapka) veya ‘kudiçi’ adı verilen sert, kalın bir hamur sapı oluşturur.
Hamurun bu kadar sıkı ve kat kat kapatılmasının gayesi, tenceredeki kaynar tuzlu suya atıldığında içindeki etin salacağı o zengin, berrak ve aromatik et suyunun dışarı kaçmasını engellemektir. Hinkali piştiğinde tencerenin yüzeyine çıkar ve adeta içinde sıcak çorba taşıyan bir hamur balonuna dönüşür.
Çatalsız, Kaşıksız ve Sapından Tutarak Suyunu Hüpletme Adabı
Hinkali masaya geldiğinde üzerine yalnızca bol taze çekilmiş karabiber serpilir. Asla yoğurt, salça sosu veya tereyağı konmaz. Masada çatal veya bıçak kullanmak ise hem ustanın emeğine hakaret sayılır hem de yemeği mahveder; çünkü çatalla delinen bir hinkalinin içindeki can damarı olan sıcak et suyu tabağa akar ve ziyan olur.
Doğru yeme adabı şöyledir: Hinkali tepesindeki sert hamur sapından iki parmakla kavranarak ters çevrilir. Yan tarafından küçük bir ısırık alınır ve açılan delikten içerideki kaynar et suyu dikkatlice hüpletilerek içilir. Ardından sulu et ve yumuşacık hamur afiyetle yenir. Tepede kalan kalın ve pişmesi zor olan hamur sapı ise tabağın kenarına bırakılır. Yemek sonunda masadaki saplar sayılarak kimin kaç hinkali yediği esprili bir sofra yarışına dönüşür.
Sıkça Sorulan Sorular
Hinkali neden çatalla yenmez?
Çatal batırıldığı anda hamurun içindeki tüm sıcak et suyu tabağa dökülür; hinkalinin asıl lezzeti bu suyun önce ağızda yudumlanmasında olduğu için mutlaka elle tutularak yenir.
Hinkalinin tepesindeki sap kısmı neden yenmez?
Sap kısmı (‘kudi’) çok kalın toplandığı için haşlanırken içi çiğ kalabilir; asıl işlevi hamuru kapatmak ve yerken tutacak görevi görmek olduğu için genellikle tabağın kenarına bırakılır.
Hinkali içinde neden çorba gibi su bulunur?
Hamurun içine konan çiğ kıymaya önceden soğuk su ve et suyu katılır; hamur sıkıca kapatıldığında pişerken bu su dışarı çıkamaz ve etin lezzetiyle birleşerek doğal bir çorbaya dönüşür.
Orta Doğu’dan Akdeniz çanağına uzanan geniş coğrafyada humus, sofralara genellikle ana yemek öncesinde meze dolaplarından çıkarılan soğuk ve pürüzsüz bir başlangıç tabağı olarak gelir. Ancak Torosların Akdeniz’e bağlandığı tarihi Tarsus çarşısına adım attığınızda, bu ezber tamamen bozulur. Çukurova’nın asırlık lezzet durağı Tarsus’ta humus; soğuk bir meze değil, bakır sahanlarda ağır ağır ısıtılan, üzerine kızgın tereyağı yakılan ve tırnak pideyle bandırılarak ana öğün gibi tüketilen sıcak bir esnaf klasiğidir. 2018 yılında coğrafi işaret tesciliyle koruma altına alınan Tarsus humusu, nohut ile susam tahininin ateşle kurduğu en tutkulu bağdır.
Tarsus usulü humusun serüveni, yerli koçbaşı nohutların akşamdan ıslatılıp sabahın ilk ışıklarıyla bakır kazanlarda saatlerce haşlanmasıyla başlar. Nohudun kabukları çatlayıp lokum gibi yumuşadığında, modern mutfak robotları yerine geleneksel olarak pirinç veya ahşap tokmaklarla püre haline getirilir. Tokmaklama işlemi nohudun liflerini ezerek pürüzsüz ama gövdeli bir kıvama kavuşturur. Ardından bölgenin taş değirmenlerinde sıkılan yoğun susam tahini, taze limon suyu, ezilmiş sarımsak ve kaya tuzuyla buluşturulur.
Bakır Tavada Ağır Ağır Isıtılan Nohut Ezmesi
Tarsus humusunu benzersiz kılan temel aşama, sipariş verildiği anda ocağın başına geçilmesidir. Hazırlanan nohut ve tahin harcı, tek porsiyonluk bakır bir tavaya veya oval kiremit sahana alınır. Kısık ateşte sürekli karıştırılarak ısıtılan humus, tahinin içindeki doğal susam yağını serbest bırakmasıyla birlikte kadifemsi, parlak ve akışkan bir kıvama ulaşır. Isınan tahinin yaydığı o hafif fındıksı koku, çarşı aralarındaki dükkânları sarmaya başlar.
Cızırdayan Tereyağı, Pastırma ve Kimyonun Zaferi
Sıcak sahan tezgâha alındığında ortasında hafif bir çukur açılır. Üzerine Tarsus mutfağının ayrılmaz parçası olan taze çekilmiş kimyon, bol pul biber, sumak ve ince kıyılmış maydanoz serpilir. Ancak tabağın doruk noktası son dokunuştur: Küçük bir bakır cezvede köpürene kadar dağlanan saf yayık tereyağı (veya isteğe göre tereyağında kavrulmuş çemenli pastırma dilimleri ya da çam fıstığı), masanın önünde cızırdayarak humusun üzerine dökülür. Yağın köpüğü sıcağın etkisiyle baharatları anında patlatır.
Taş fırından yeni çıkmış sıcacık tırnak pideyle tüketilen, yanında süs biberi turşusu ve taze turpla tamamlanan sıcak Tarsus humusu; sabah kahvaltısından akşam sofrasına kadar kentin yaşayan en sıcak damak hafızası olmaya devam ediyor.
Sıkça Sorulan Sorular
Tarsus humusu neden sıcak servis edilir?
Tarsus usulünde humus, sipariş üzerine bakır kapta kısık ateşte ısıtılır; bu işlem tahinin yağını aktive ederek lezzeti katlar ve üzerine dökülen kızgın tereyağının donmasını engelleyerek akışkan kalmasını sağlar.
Tarsus humusunda nohut kabukları soyulur mu?
Geleneksel Tarsus ustaları, haşlanan nohutları tokmakla döverken kabukların büyük kısmını ayıklar; bu sayede humus yerken boğazda pürüz bırakmayan ipeksi bir doku elde edilir.
Humusun üzerine neden kimyon serpilir?
Nohudun gaz yapıcı özelliğini nötralize etmek ve sıcak tahinle birleştiğinde sindirimi kolaylaştırıcı ferahlatıcı bir rayiha sunmak için bol taze kimyon kullanılır.