20. ve 21. yüzyılda, yemek felsefesine yaklaşımlarda, patlama yaşanmıştır. Başlık; ister vejetaryenlik, ister organik tarım, gıda hakları, biyoteknoloji, küreselleşmede gıda, üretici-tüketici hakları ve sorumlulukları ya da her ne olursa olsun, kabaca yemek felsefesi doğrudan veya dolaylı gündemin en önemli konularından biridir artık.
Felsefe
dediğimiz şey, bilimsel gözlemler neticesinde ortaya çıkar.
Felsefî
soruların kaynağı, son derece çeşitli davranış biçimlerinden oluşur. Söz gelimi;
bir ziyafet masasında, süpermarketteki sıradan bir alışverişte, yolculuk
sırasında transit geçilen tarlalara göz değdirildiğinde… Hiç fark etmez; önemli
olan, bu niyetle bakan filozofun, bu konuda tek bir amentüsü vardır: Yemek.
Peki,
yemek denilen olgu hakkındaki felsefenin temeli nedir, ne olabilir? İrdelemek
istediğim konu bu; buyrun…
Yemek
felsefesinin, çıkış noktasına farklı bir yaklaşım getirmek istiyorum: Yemek, aynadır.
‘Ne yiyorsak, biz oyuz!’ şeklindeki ifadeyi ya da buna benzer bir
söylemi mutlaka duymuşsunuzdur. Ayna
dediğiniz nesne, bir dizi karar ve çevresel koşul sonucu meydana gelir ve bu
kararlar sayesinde ayrıntılı ve kapsamlı bir ‘biz’ portresi ortaya çıkar. Yemek felsefesi dediğimiz şey de
gıdanın birey üzerindeki etik, politik, sosyal ve artistik bir otantik kimlik
yansımasıdır.
Burada
gıda ile ilgili ilişki koşulları çok önemlidir. Ayna; gereksinmelerin,
alışkanlıkların, zorunlulukların, beklentilerin, biraz temkinli de olsa kafa
yormaların ortak ürünüdür.
Yemek
yememiz, nasıl yaşadığımızın aynasıdır. Doğrudur.
Fransız
hukukçu, politikacı ve de gurme Jean A. Brillat-Savarin’in (1755-1826) de benzer
bir sözü geliyor aklıma: “Bana ne
yediğini söyle, sana kim olduğunu söyleyeyim.”
Yani
diyeceğim o ki yemek deyip de geçmeyin. Yemek denilen eylemin bir felsefesi vardır.
Bu felsefenin içinde; metafiziği, epistemolojisi (bilimsel bilgi), tat
estetiği, gıda etiği (canlı hayvanlar, çevre, sağlık, dürüst
ticaret, teknoloji, gıda politikası, gıda kimliği ile niteliği
ve özdeşleği) gibi alt başlıklar gizlidir.
Filozoflar,
tarihin ilk dönemlerinden itibaren girmişlerdir bu konuya. Platon, Epikür ve
Seneca’nın bu alanda yazıları, sözleri vardır. Aydınlanma döneminde Locke,
Rousseau, Voltaire ve belki şaşıracaksınız ama üretim-tüketim temelli olarak
Marx ve Nietzsche bile değinmişlerdir yemek olgusuna.
20.
ve 21. yüzyılda, yemek felsefesine
yaklaşımlarda, patlama yaşanmıştır. Başlık; ister vejetaryenlik, ister organik tarım,
gıda hakları, biyoteknoloji, küreselleşmede gıda, üretici-tüketici hakları ve
sorumlulukları ya da her ne olursa olsun, kabaca yemek felsefesi doğrudan veya dolaylı gündemin en önemli
konularından biridir artık.
Konu
yemeğin felsefesi ise Antik Yunan düşünürü Samoslu (Sisam) Epikür (MÖ 341-MÖ
270) ile başlamak zorundayız.
İlginçtir,
kurduğu okulun adı ‘Bahçe’dir. Aslında
mutfak bahçesi anlamında
kullanmaktadır. O günün ölçülerinde, çok farklı bir filozoftur Epikür. Bahçe, kadınlara ve kölelere de
açıktır. O gün için devrim niteliğinde şeyler öğretmektedir. Atomdan, doğadan
bahsetmekte, inanç sistemlerini reddetmektedir. Bir anlamda, deizmin ilk
örneklerinden biridir. Yeme içme, zengin sofralar vazgeçilmez hobisidir. Ziyafetler
vermekte, her sınıftan konuklar ağırlamaktadır. Yiyecek ve içecek üzerine de
zengin notlar tutmaktadır. Ne yazık ki notlarının hepsi kaybolmuş, bir kısmı
öğrencisi Lucretius tarafından sonraki nesillere aktarılmıştır.
Yemek
felsefesi ile ilgili hatırlanan birkaç ifadesinden örnek vereyim:
“İyi
olan herşeyin başlangıcı ve kökü, midenin haz almasından geçer. Bilgi, bilgelik
ve kültür bu realitenin dışında düşünülemez.”
“İyi
bir et yemeği dostların eşliğinde olmazsa, arşların ve kurtların yemek
yemesinden ne farkı kalır!”
“Yemek
yemenin zevkinden öte aç ve susuz kalmamalıyız.”
Epikür’ün
Gastronomik Hedonizm (hazcılık)
akımının öncüsü olduğunu söylemek, sanırım yanlış olmayacaktır.
YEMEK FELSEFESİNİN İLK KİTABI
Yemek felsefesi ile ilgili olarak bu adı taşıyan ilk çalışma,
1867 yılında Albert J. Bellows tarafından yayınlanmıştır. Amerikalı’dır; Bellows,
profesördür. Sağlık, kimya uzmanı ve psikologtur. Tarım ve bahçecilik üzerine
çalışmaları vardır.
Yemek Yaşamaktır, Yaşamak Yemek
Yemek, yaşamak
demek olduğuna, yaşamak da yemek olmadan olamayacağına göre benim yemek felsefemin
başlığı son derece basittir:
GERÇEK GIDAYI YİYİN!
Heryıl 56 milyar hayvan kesilen bu
yerkürede, GDO’suz gıda bulmak bayağı zor hale gelmiştir. Olsun…
Koşulları da dikkate
alarak şöyle sıralayabilirim ben yemek felsefemin maddelerini:
1. Hayatî
fonksiyonlarımızı yerine getirebilmemizi sağlayacak gıdalar seçelim.
2. Sebze ve
meyveye önem verelim. Fazla kiloya neden olabilecek gıdalardan kaçınalım.
3. Gıdaların
temizliğine ve tazeliğine mutlaka dikkat edelim.
4. Ev veya çok
emin olduğumuz restoranların dışında maceraya girmeyelim.
5. Fast food’dan
kaçınalım.
7. Yaşımız ve
kilomuz her ne olursa olsun, vücudu çalıştıracak egzersizleri ihmal etmeyelim.
8. Küçük
porsiyonlar halinde yiyip, çeşitliliğe önem verelim.
9. Zevk ile yararı
dengeleyelim.
10. Protein,
sebze, karbonhidrat ve tatlı dengesini iyi kuralım.
11. Diyet için
mutlaka bir uzman görüşü alalım.
12. Vücudumuza
tapınağımız gözüyle bakalım.
13. Ne
yediğimize, ne kadar yediğimize ve ne kadar sıklıkla yediğimize dikkat edelim.
14. Yediğimiz
şeylerin ne olduğunu, içindekileri -yani katkı maddelerini-, nereden geldiğini
ve ne kadar yediğimizi dikkatlerimizden kaçırmayalım.
15. Sağlık…
Sağlık… Sağlık… Hipokrat’ın “Yiyeceğin
ilacın, ilacın da yemeğin olsun” sözünü asla unutmayalım.
16. Herkesin
farklı bir kültür ortamından geldiğini, bu nedenle halk arasında ‘iyi yemek’
anlayışının görece yorumlandığını aklımızdan çıkarmayalım.
Uzun, yararlı ve sağlıklı
bir yaşam için yiyelim. Gelin, yemek felsefemiz bu olsun.
Antalya’da düzenlenen COP31 İklim Zirvesi’nde Türk mutfağı damga vurdu. 7 Bölge 7 Mutfak sunumu, yerel tedarik zincirleri ve Sıfır Atık Mutfağı uygulamalarıyla sürdürülebilir gastronomi modeli.
Dünyanın iklim geleceğinin ve küresel çevre politikalarının masaya yatırıldığı Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Konferansı (COP31), Antalya’da yalnızca diplomatik müzakerelerle değil; küresel gıda krizine Anadolu’nun bin yıllık üretim ve tüketim felsefesiyle yanıt veren devrim niteliğinde bir gastronomi çıkarmasıyla yankı buldu. Dünyanın dört bir yanından gelen binlerce delege ve devlet temsilcisi, iklim zirvesinin yemek alanlarında kurulan özel gastronomi pavyonlarında ağırlandı. Türk mutfağı, uluslararası kamuoyuna yalnızca köklü lezzetleriyle değil; kısa tedarik zincirleri, yerel mandıra ürünleri ve sıfır atık mutfak disipliniyle sürdürülebilir bir gelecek modeli olarak sunuldu.
Küresel sera gazı emisyonlarının üçte birinden fazlasının endüstriyel gıda sistemlerinden kaynaklandığı gerçeği, büyük zirvelerdeki yiyecek-içecek operasyonlarını doğrudan bir çevre politikasına dönüştürüyor. Şef Tolga Atalay liderliğinde yürütülen COP31 gastronomi organizasyonunda uluslararası zincir markalar tamamen devre dışı bırakıldı; menülerin omurgası en az 70 yıllık geçmişe sahip yerli Türk işletmelerine ve Antalya havzasının yerel üreticilerine emanet edildi.
Yedi Bölge Yedi Mutfak: Anadolu’nun Karbon Ayak İzini Düşüren Harita
Zirve alanında kurulan ‘7 Bölge 7 Mutfak’ tematik istasyonlarında, Türkiye’nin coğrafi tescilli lezzetleri iklim delegelerine tanıtıldı. Antalya’nın asırlık tahinli piyazı, köftesi ve hibeşi; Gaziantep’in sabah beyranı, içli köftesi ve nohut dürümü; Kayseri’nin Develi cıvıklısı ile kurşun aşı çorbası; Karadeniz’in tereyağlı kuymağı, pepeçurası ve Laz böreği bu alanlarda yerinde pişirildi. Çankırı’nın kışlık tutmaç çorbası ve yaren güveci de menülere dahil edilerek Anadolu’nun zengin ürün çeşitliliği sergilendi.
Yemeklerin hazırlanmasında temel ilke, tarladan çatala kat edilen mesafeyi (gıda milleri) en aza indirmek oldu. Antalya ve çevre ilçelerdeki yerel mandıralardan sağlanan taze süt ve peynirler, taşımadan kaynaklanan karbon emisyonunu sıfırlarken; mevsiminde toplanan sebzeler soğuk zincir enerjisini minimuma düşürdü.
Sıfır Atık Mutfağı: Kabuktan Çekirdeğe Dönüşen Yirmi Lezzet
Zirvenin uluslararası delegeler tarafından en çok ilgi gören bölümü ise Sıfır Atık Vakfı ortaklığıyla kurulan özel Sıfır Atık Mutfağı oldu. Türk Lehçesi, Kıyı, Helvahane, Miras ve Ocak isimli beş butik konsept restoranda, mutfaklarda çoğu zaman doğrudan çöpe atılan narenciye kabukları, sebze sapları ve balık artıkları 20 farklı reçeteyle yeniden sofraya kazandırıldı.
Antalya’nın narenciye kabuklarından kaynatılan aromatik marmelatlar, ayıklanan balık etlerinden hazırlanan çıtır balık köfteleri ve sebze köklerinden demlenen konsantre çorba stokları; gıda israfının tüketimden önce tezgâhta önlenebileceğini uygulamalı olarak kanıtladı. Şefler, delegelere atık azaltma yöntemlerini canlı atölyelerle aktararak Türk mutfağının genetik kodunda zaten var olan ‘nimete saygı’ ve ‘israf etmeme’ kültürünü modern sürdürülebilirlik bilimiyle birleştirdi.
Kadim Kiler Geleneği İklim Krizine Çözüm Sunuyor
Anadolu mutfağının binlerce yıllık saklama teknikleri (tarhana kurutma, bulgur kaynatma, sebze kurusu ve tuzlu salamura); bugün modern dünyanın ‘soğuk zincirsiz saklama’ arayışına en doğal yanıtı veriyor. Elektrik ve fosil yakıt tüketmeden güneşte kurutulan sebzeler ve fermente turşular, gıdanın bozulmadan kışa aktarılmasını sağlayarak sera gazı salınımını engelliyor.
Antalya’daki iklim zirvesi, gezegenin geleceğinin yalnızca rüzgâr türbinleri veya güneş panelleriyle değil; tarladaki tohum tercihi, mutfaktaki bıçak disiplini ve sofraya konan tabağın ardındaki üretim aklıyla kurtulacağını uluslararası kamuoyuna bir kez daha güçlü bir mesajla hatırlattı.
Sıkça Sorulan Sorular
COP31 İklim Zirvesi nerede ve ne zaman düzenlenmiştir?
Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Konferansı (COP31), Kasım 2026’da Antalya’nın ev sahipliğinde küresel delegelerin katılımıyla gerçekleştirilmiştir.
Sebze ve meyve kabuklarından yapılan marmelatlar, balık artıklarından üretilen köfteler ve kök sebze stokları olmak üzere mutfak artıklarını değerlendiren 20 farklı sürdürülebilir yemek sunulmuştur.
Yemeklerde yerel tedarik neden tercih edilmiştir?
Uluslararası gıda taşımacılığından kaynaklanan karbon ayak izini düşürmek, gıda milleri mesafesini kısaltmak ve yerel çiftçi ile mandıraları doğrudan desteklemek amacıyla Antalya havzası ürünleri kullanılmıştır.
Zonguldak Devrek’in kaynar dut pekmezinde haşlanan meşhur simidi, fırında sucuk, zeytin, kaşar ve yumurtayla birleşerek doyurucu bir kahvaltı ziyafetine dönüşüyor.
Bir simidin ortasındaki dairesel boşluk, başlı başına zengin bir kahvaltı tabağına dönüşebilir mi? Batı Karadeniz’in maden ve orman kenti Zonguldak’ın Devrek ilçesinde bu sorunun yanıtı, sabah fırınlarından yükselen cızırtılı bir lezzet şöleniyle veriliyor. Devrek simidinin çıtır susamlı halkası bir lezzet havuzuna dönüşüyor; içine tereyağında sotelenmiş sucuk, soğan, biber ve zeytin harcı doldurulup üzerine kırılan köy yumurtası ve eriyen kaşar peyniriyle fırınlanarak sofraya geliyor. Ancak bu özgün kahvaltı tabağının asıl gücü, simide o koyu kehribar rengini ve çıtırlığını veren asırlık dut pekmezi kazanında saklıdır.
Anadolu’nun her köşesinde sokak kültürünü şekillendiren simit; İstanbul’da hafif gevrek, Ankara’da pekmezi yoğun ve susamı az, İzmir’de ise gevrek adıyla sıcak su banyosuyla pişer. Devrek simidini Türkiye’deki tüm benzerlerinden ayıran temel üretim disiplini ise hamurun fırına girmeden önce doğrudan kaynar dut pekmezi kazanında haşlanmasıdır. Zonguldak Bülent Ecevit Üniversitesi’nden İhsan Kazkondu’nun Aşçı Dede Ateşbaz-ı Veli Sempozyumu bildirisinde de belgelendiği üzere; bu teknik ilçede nesillerdir aktarılan köklü bir fırıncılık hafızasını temsil eder.
Kaynar Pekmez Banyosu ve Odun Ateşinde Şok Pişirme
Devrek fırınlarında gece yarısı mayalanan sert hamur fitilleri, ustaların tezgâhında iki ucu birleştirilerek halka haline getirilir. Diğer yörelerde soğuk veya ılık pekmezli suya batırılıp çıkarılan simitlerin aksine, Devrek’te ocak üzerinde fokurdayan saf dut pekmezi dolu bakır bir kazan bulunur. Halka hamurlar bu kaynar pekmezin içine bırakılarak kısa bir süre haşlanır (haşlama simit tekniği). Kaynar pekmez, hamurun dış yüzeyindeki nişastayı anında jelatinleştirerek fırında esmerleşecek parlak bir zırh oluşturur.
Pekmezden kevgirle süzülen sıcak hamurlar, bol susam havuzuna atılır ve her noktası susamla kaplanır. Meşe odununun yandığı taş tabanlı fırına sürülen simitler, dışı çıtır çıtır cam gibi parlayan, içi ise süngerimsi ve hafif tatlımsı bir rayihaya kavuşan Devrek simidine dönüşür.
Simit Boşluğundan Doğan Fırınlanmış Kahvaltı Tabağı
Bu kadim sokak ürününün son yıllarda Zonguldak mutfak envanterine giren en yaratıcı formu ise Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın Türkiye Kültür Portalı kayıtlarında yer alan fırında yumurtalı Devrek simidi sunumudur. Batı Karadeniz Kalkınma Ajansı (BAKKA) saha derlemeleriyle tescillenen bu tarifte, simit yalnızca ekmek olarak tüketilmez; yemeğin hem kabı hem de ana karakteri olur.
Tavada tereyağı eritilerek ince kıyılmış soğan, sivri biber, kasap sucuğu, siyah ve yeşil zeytinler yaklaşık beş dakika boyunca hafifçe sotelenir. Fırın tepsisine oturtulan Devrek simidinin orta boşluğuna bu sıcak harç sıkıca doldurulur. Harcın tam ortasına taze bir yumurta kırılır; üzerine kıyılmış maydanoz ve bolca rendelenmiş taze kaşar peyniri serpilir. 130 derecelik fırına sürülen tepsi, kaşarlar eriyip nar gibi kızarana ve yumurta akı pişip sarısı akışkan kalana kadar fırınlanır.
Fırından çıkan bu tabakta, dut pekmezinin fırın sıcağıyla karamelize olmuş hafif tatlımsı gevrek simit kabuğu, eriyen kaşarın tuzu ve sucuğun baharatıyla kusursuz bir zıtlık dengesi kurar. Çatalla patlatılan yumurta sarısına simidin çıtır kenarlarını bandırarak yemek, Karadeniz’in fırın kültürünü modern bir brunch zenginliğine taşır.
Taş fırının kaynar pekmez kazanından evlerin kahvaltı masasına uzanan Devrek simidi; geleneksel bir sokak lezzetinin küçük bir dokunuşla nasıl doyurucu bir sofra anıtına dönüşebileceğinin en lezzetli kanıtıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
Devrek simidinin diğer simitlerden en önemli farkı nedir?
Devrek simidi fırına girmeden önce soğuk pekmez yerine ocakta fokurdayan kaynar dut pekmezi kazanında haşlanır; bu sayede dışı cam gibi çıtır bir parlaklık, içi ise yumuşak bir doku kazanır.
Fırında yumurtalı Devrek simidi hangi fırın ayarında pişirilir?
Resmî Kültür Portalı tarifine göre hazırlanan simit, kaşar peyniri eriyip yumurta kıvam alana kadar yaklaşık 130°C fırında ağır ağır pişirilir.
Devrek simidinde neden dut pekmezi tercih edilir?
Dut pekmezi yüksek ısılarda yanmadan parlak bir karamelizasyon sağlar ve hamura hafif meyvemsi, asil bir tatlılık katar.
Taş Fırından Bir Yıl Bayatlamayan Beypazarı Kurusu
Ankara Beypazarı’nın asırlık taş fırınlarında pişen ve bir yıl boyunca bayatlamayan meşhur kurusu. Tereyağı, tarçın ve 12 saatlik kurutma zanaatının yol azığı sırrı.
Ankara’nın ahşap konakları, gümüş işlemeciliği ve tarihi çarşılarıyla yaşayan ilçesi Beypazarı’nda sokak aralarından yükselen koku, sıradan bir fırının ekmek kokusundan çok farklıdır. Havaya yayılan taze köy tereyağı ve hafif tarçın esintisi, Anadolu’nun belki de en dayanıklı, en sert ve en köklü fırıncılık mucizesini haber verir: Beypazarı Kurusu. Hiçbir kimyasal koruyucu, katkı maddesi veya paketleme gazı kullanılmadan tam bir yıl boyunca tazeliğini, çıtırlığını ve lezzetini koruyabilen bu geleneksel gevrek; 2013 yılında coğrafi işaret tesciliyle koruma altına alınmış bir yol azığı şaheseridir.
Beypazarı kurusunun doğuşu, İpek Yolu üzerinde kervanların ve Osmanlı ordusunun sefere çıkarken aylarca bozulmayacak, küflenmeyecek ve yüksek enerji sağlayacak gıda arayışına dayanır. Hamurunda yalnızca un, taze süt, eritilmiş saf tereyağı, yaş maya, kaya tuzu ve lezzetin gizli imzası olan bir tutam toz tarçın kullanılır. Tarçın, kuruda baskın bir tatlılık yaratmaz; aksine tereyağının ağırlığını kırarak ağızda ferahlatıcı ve derin bir rayiha bırakır.
Usta Elinde Yuvarlanan Parmak Boyu Hamurlar
Yoğrulan sert kıvamlı hamur, tezgâhta kadınların ve ustaların hünerli avuçlarında parmak kalınlığında ince şeritler halinde yuvarlanır. Ardından bıçakla yaklaşık 4-5 santimetrelik verev lokmalar halinde kesilir. Uçları hafifçe sivrilen bu parçalar, mayalanması için tahta pasaların üzerinde dinlendirilir. Kurunun taş fırındaki ilk sınavı, meşe odunu alevinde başlar.
Yaklaşık 200 derecedeki taş fırına sürülen kurular, dışı altın sarısı bir renk alana kadar 15-20 dakika ön pişirmeye tabi tutulur. Ancak bu aşamada fırından çıkan ürün henüz meşhur ‘kuru’ değildir; içi yumuşak bir poğaça kıvamındadır. Beypazarı kurusunu bir yıl boyunca taş gibi dayanıklı kılan asıl mucize, fırın söndükten sonraki ikinci evrede gerçekleşir.
Fırının Soğuyan Kucağında On İki Saatlik Kurutma
Akşam fırının ateşi çekilip alevler dindiğinde, tepsiler yeniden sıcak fırının tabanına sürülür ve fırının kapağı sabaha kadar sıkıca kapatılır. Fırının ağır ağır düşen 70-80 derecelik ılık ısısında yaklaşık 12 ila 14 saat boyunca bekleyen kurular, içlerindeki son su ve nem damlasını da tamamen buharlaştırır. Bu uzun fırınlama süreci, gıdalarda bozulmaya ve küflenmeye yol açan su aktivitesini (Aw) neredeyse sıfıra indirir.
Tamamen nemsiz kalan kuru, taş gibi sertleşir. Bu sertlik bir kusur değil, ürünün zırhıdır. Beypazarı kurusu doğrudan ısırılarak değil; geleneksel olarak sıcak çaya, süte veya çorbaya birkaç saniye batırılıp gevşetilerek tüketilir. Sıcak çayı sünger gibi içine çeken tereyağlı hamur, ağızda dağılan kıtır bir lezzet şölenine dönüşür. Asırlık kervanların azık torbalarından günümüz çay saatlerine taşınan bu lezzet, Anadolu fırıncılığının zamanı durduran en net kanıtıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
Beypazarı kurusu neden bir yıl boyunca bayatlamaz?
Pişirildikten sonra soğuyan taş fırında 12 saatten fazla tutularak içindeki nem tamamen buharlaştırılır; nemsiz ortamda küf ve bakteri üreyemediği için kuru bir yıl boyunca bozulmadan kalır.
Beypazarı kurusunda neden tarçın kullanılır?
Tarçın ürüne tatlılık vermek için değil; tereyağının yoğun kokusunu dengelemek, doğal bir koruyucu kalkan oluşturmak ve hafif baharatlı bir derinlik katmak için az miktarda eklenir.
Beypazarı kurusu nasıl yenmelidir?
Çok sert bir yapıya sahip olduğu için geleneksel olarak çaya, süte veya sıcak içeceklere 3-5 saniye batırılarak hafifçe yumuşatıldıktan sonra yenmesi önerilir.